Aleksandar Vučić je zaista to učinio: nakon brojnih najava, predsjednik Srbije ponovo je otputovao u Moskvu – prvi put od 2021. godine – kako bi prisustvovao obeležavanju Dana pobede nad nacističkom Njemačkom 9. maja. Međutim, posjeta nije protekla glatko: zbog sigurnosnih rizika, uključujući navodno viđene dronove, Vučićevo putovanje je bilo odloženo i zahtjevalo je prinudno slijetanje u Azerbejdžan. Letonija, Litvanija i Estonija čak su mu zabranile prelet preko svog zračnog prostora. Činjenica da baš predsjednik Srbije u ovom trenutku stoji rame uz rame sa Putinom nije samo simbolična slučajna greška: zvanična Srbija trenutno svodi narativ o fašističkim zločinima u Drugom svjetskom ratu na isključivu krivicu ustaša prati isti obrazac kao i ruska retorika o „denacifikaciji“ Ukrajinaca: istorija se ne tumači uz pomoć ideoloških i političkih, već nacionalnih i etničkih kategorija.
Dok Vučić svojom posjetom u Moskvi legitimira Putinovu retoriku, grupa srpskih studenata je simbolično trčala u Bruxelles. Cilj: posjeta Evropskom parlamentu, gdje je 12. maja održana sjednica posvećena aktuelnim protestima u Srbiji. Ovaj simbolični kontra-gest otkriva dubinu političke podjele koja prožima savremeno srpsko društvo. Studentski pokret zahtjeva obračun sa korupcijom i nasiljem, dok vlast nastavlja da učvršćuje svoje autoritarne saveze. Ipak, čak ni ovaj raznoliki protestni front nije lišen ideoloških ambivalencija: prisustvo zastava koje koriste i ruski pripadnici paravojne grupe „Wagner“ na ratištima, ili zastava sa klerikalno-nacionalističkim simbolima, izaziva opravdane sumnje. Pa ipak, zahtjevi koji su usvojeni širom zemlje na studentskim plenumima po većinskom principu jasno ukazuju na demokratski profil pokreta. Trkom do Bruxellesa studenti su jasno pokazali kome se obraćaju – evropskoj zajednici. Uprkos široko rasprostranjenom evroskepticizmu u javnosti, oni svoju budućnost vide u saradnji s Evropom koja Vučićevim odlaskom u Moskvu djeluje još udaljenije. S obzirom na takav kontekst, istupi pojedinih evropskih političara graniče se sa poricanjem stvarnosti. Emanuel Macron je 9. aprila Vučiću prostro crveni tepih u Parizu. Komesarka za proširenje EU Marta Kos pokušala je tokom posjete Srbiji krajem aprila da balansira između obje strane – susrela se i sa novom Vučićevom, na čelu sa Đurom Macutom, a i sa studentima na mestu nesreće na Železničkoj stanici u Novom Sadu.
Ideja o rusko-srpskom „bratstvu“ nije novo narativno uporište i zauzima centralno mjesto u političkom životu Srbije još od 18. stoljeća. Devedesetih godina, tokom ratova u Jugoslaviji, to „bratstvo“ je bilo i strateški korišteno. Rusija je tada predstavljana kao moćni zaštitnik protiv Zapada. Od godine 2008, nakon jednostranog proglašenja nezavisnosti Kosova, proruska retorika doživljava novi uzlet. Slogan „Srbi i Rusi – braća zauvijek“ postaje ideološki lepak za autoritarni i nacionalistički pogled na svijet.
Srpska pravoslavna crkva igra u toj matrici ključnu ulogu. Pod patrijarhom Porfirijem Perićem, koji se 23. aprila u Moskvi sastao s patrijarhom Kirilom i Putinom, SPC se sve čvršće povezuje sa interesima nacionalne države. Njena saradnja s moskovskom Patrijaršijom ogleda se i u tome što ni danas ne priznaje autokefalnu Pravoslavnu crkvu Ukrajine, osnovanu 2019. godine.
Ako pogledamo aktere i simbole na Paradi pobjede, dobijamo sliku jedne apsurdne družine:
pod zastavom „antifašizma“ okupljaju se autoritarne, ultranacionalističke i klerikalno-konzervativne snage. „Borba protiv fašizma“ postaje kulisa za sprovođenje antizapadnog, fašistoidnog društvenog modela. Kao što se 9. maja u Moskvi borba brojnih sovjetskih naroda protiv nacističke Njemačke nacionalizuje u „rusku“ borbu, tako se i u Srbiji politika sjećanja sve više koristi kao sredstvo nacionalizacije istorije. U Beogradu je 2023. godine otvoren muzej posvećen Draži Mihailoviću, vođi četnika i saradniku nacista u Drugom svjetskom ratu.
Istovremeno, dolazi i do reinterpretacije „Starog sajmišta“, mjesta na kojem je bio njemački koncentracioni logor, pri čemu se njemačka odgovornost potiskuje, a naglašavanjem „hrvatskih“ zločinaca i „srpskih“ žrtava crtaju nove etničke linije podjele.
Ono što se ovde naziva antifašizmom – Vučić je 8. maja ispred moskovskog Kremlja u video-snimku govorio o „antifašističkom nasljeđu“ – u stvarnosti je namjerna revizionistička rekonstrukcija prošlosti.
„Preokrete u suprotnost“ (Verkehrungen ins Gegenteil) je Silvija Sase (Sylvia Sasse) opisala u svojoj istoimenoj knjizi iz 2023. kao tehniku moći autoritarnih. Tu tehniku možemo prepoznati na više nivoa ove paradne postavke. Najpoznatija ruska strategija dezinformiRanja, „aktivno-reaktivna inverzija“, od početka rata ima snažan odjek u srpskim medijima. Većina srpskih tabloida, pod kontrolom menadžera bliskih vlastima, u februaru 2022. godine je na naslovnim stranama objavila da je „Ukrajina napala Rusiju“. I u govoru povodom Dana pobJede 9. maja u Moskvi, upravo ova inverzija zauzima centralno mJesto: izvrću se uloge napadača i žrtve. Onaj koji napada (Rusija) prikazuje se kao branilac slobodnog svIJeta. Onaj koji vraća fašizam u Evropu, predstavlja sebe kao pobJednika nad njim.
Još jedan alat iz ruskog arsenala dezinformacija jeste narativ o tzv. obojenim revolucijama.
Kao reakciju na mirne studentske proteste, srpska vladajuća stranka je u januaru 2025. okačila ogromne transparente sa podignutim srednjim prstom i natpisom: „Odgovor srpskog naroda na pokušaj obojene revolucije“ – do sada bez velikog efekta, jer protesti ne prestaju.
Rusija i njeni autoritarni saveznici koriste ovaj narativ u mnogim postsovjetskim državama još od 2000-ih godina kako bi diskreditirali demokratske pokrete: ružičasta revolucija u Gruziji 2003, narandžasta revolucija u Ukrajini 2004, revolucija lala u Kirgistanu 2005.
To je jasno upozorenje sopstvenom stanovništvu. Poruka glasi: ako se suprotstavite, dobit ćete rat. Ruska propaganda funkcionira – naročito u Srbiji, gde ruske državne televizije RT Russia Today i Sputnjik imaju svoje filijale, a koje su u EU zabranjene već duže vrijeme.
Međutim, ulogu pojačivača tih narativa najviše imaju domaći mediji, čijih se čak 63% prihoda finansira iz reklama koje plaćaju zapadne strane firme: gotovo 10% reklama dolazi iz njemačkih kompanija.
Ali, da se vratimo na temu dezinformiranja: upravo tu temu su studenti adresirali 29. marta kroz performans čišćenja, kada su tabloid „Informer“ i njegov televizijski kanal preimenovali u „DEZ-Informer“. Aleksandar Dugin, ruski ultranacionalistički političar i glavni ideolog Kremlja, postao je omiljeni „filozof“ srpskih medija. Njegov pandan u Srbiji je Vladimir Kršljanin, koji je od 2022. i ponosni državljanin Rusije. Kršljanin je zajedno s Duginom autor publikacija, redovno citira Putina, patrijarha Kirila i druge zvaničnike u svojim nastupima.
U svojoj novoj knjizi „Novi svijet, Srbija, Rusija, Kina“, nekadašnji Miloševićev saradnik i suosnivač njegove međunarodne grupe podrške dok je bio u Hagu, najavljuje „novi svijet“ (što podsjeća na rusku globalnu fondaciju „Ruski mir“) koji će predvoditi Rusija i Kina, a u kojem bi Srbija bila partner.
U skladu s tim scenariom, 9. maja na tribini sjede predsjednici Rusije i Kine, Vladimir Putin i Xi Jinping, kao vođe „multipolarnog sveta“ protiv „neofašističkog“ NATO-a.
Ova alijansa, piše Kršljanin, predstavlja najveću prijetnju miru u Evropi.
Duginova ideja o „duhovnoj nadmoći nad materijom“, kao i njegov prezir prema liberalizmu i individualizmu, jasno odzvanjaju u Kršljaninovim stavovima o prevazilaženju individualizma i uspostavljanju „pravednog multipolarnog poretka vođenog božjim zakonom“.
Dugin ide i korak dalje, pripisujući Srbiji ulogu predvodnika u borbi protiv strane dominacije i u odbrani pravoslavne vjere. Za Srbe je, po njemu, bitka na Kosovu 1389. ono što je za Ruse bio „najvažniji datum ruske historije“, bitka na Kulikovom polju 1380. protiv Mongola u današnjoj Tulskoj oblasti. Zapanjujuće je kako su upravo dva izgubljena boja postala temelji nacionalnih mitova.
Ovaj ideološki savez Srbije i Rusije dodatno se učvršćuje kroz politički motivirane ekonomske veze. Prema istraživanju portala KRIK, 204 ruska oligarha i ratna profitera, uključujući bivše agente FSB-a, od 2022. su u ubrzanom postupku dobili državljanstvo Srbije – čime zaobilaze sankcije EU. Jedan od njih, Ivan Sibirev, dobio je srpsko državljanstvo 14. marta 2024. od tadašnje premijerke Ane Brnabić, navodno „iz nacionalnih interesa“.
On je suvlasnik firme „R-Stroy“, koja gradi po razorenim ukrajinskim gradovima poput Marijupolja i od 2024. se nalazi na spisku sankcija EU. Kako pokazuje istraživanje Radija Slobodna Evropa, srpske firme su od 2022. izvezle robu dvostruke namjene u vrijednosti od preko 71 milion dolara u Rusiju uključujući i intel-komponente koje se ugrađuju u rusko naoružanje. Isporuke se najčešće obavljaju preko posrednika u Aziji, čime se zaobilaze zapadne izvozne kontrole. Na taj način Srbija, uprkos zvaničnoj „neutralnosti“, sistematski podriva sankcije i time jača rusku ratnu mašineriju.
Autorka: Philine Bickhardt, istraživačica-saradnica i doktorska kandidatkinja na Univerzitetu u Cirihu
Članak je prvobitno objavljen u berlinskom dnevnom listu „TAZ“ 15.5.2025. Link: https://taz.de/!6084690/
(TBT)
