REPORTAŽA
Svakodnevica Basre je ista kao svakodnevica brojnih zona
bogatih prirodnim resursima koje njihove nacionalne vlasti pljačkaju i
tretiraju kao koloniju: pakistanski Beludžistan, sirijski i saudijski istok,
marokanski jug ili delta Nigera u Nigeriji
FOTO: (Profimedia)
Basra, drugi ili treći grad po veličini u Iraku, teorijski
ima sve razloge da bude dinamičnija metropola od Dubaija, Abu Dabija, Dohe ili
Kuvajta, i da dominira Persijskim zaljevom. Luka Um-Kasr daje pristup zemlji
koja je jedan od najvećih proizvođača nafte i koja uz to ima ogroman potencijal
za tržište potrošnje. Karbohidrata ima u izobilju u toj zoni i jeftini su za
eksploataciju, ostavljajući veliku profitnu maržu bez obzira na varijacije u
cijeni nafte.
Donedavno je zajednica Basre bila poznata po svom
kozmopolitizmu, intelektualnoj eliti i tradiciji radničke klase – bila je
„pravi grad” koji je trebalo da postane platforma za regionalnu trgovinu i
moćnu proizvodnju. Zaleđe je veoma plodno i pogodno za uzgajanje kulture
pirinča i datula, po čemu je Basra nekoć bila poznata. A ipak, kada po dolasku
na aerodrom čitamo prvi natpis koji vidimo, „Basra, investicioni raj”, ne
možemo da se ne smijemo i očajavamo.
Basra upravo izgleda kao distopija onoga što se naziva
Trećim svijetom. Države kao da nema, osim u formi pokrajine (muhafaze) koja se
žali da nema budžet od 2013. godine. Svake sedmice trpi uvrede demonstranata
koji ne odustaju, ali koji i ne mobilišu veću podršku. Širenje konfesionalne
milicije skoro da je potpuno bacilo u zapećak mršavo prisustvo oficijelnih
snaga sigurnosti. Strane naftne kompanije su također nevidljive: u najboljem
slučaju regrutuju lokalne manualne radnike, jer ovo ili ono pleme pribjegava
nasilju ne bi li osiguralo svoj udio u distribuciji naftnog profita.
Neodrživa ekonomija grada brzo klizi iz već upitnih sektora
– poput javnih fondova (kada se plate isplaćuju a projekti finansiraju) i
potrošnje uvoznih dobara (posebno automobila) – ka morbidnoj realnosti endemske
korupcije, krijumčarenju ugljovodonika i tržištu droge. U međuvremenu se
nastavlja demografska eksplozija stanovništva u divljoj urbanizaciji.
Basra je upravo sve suprotno od grada-države – antičkog
modela koji se izgleda ponovo pojavljuje u vrijeme raspada nacionalne države i
koji se odnosi na gradove bogate resursima koji im omogućuju da se
samoorganizuju. Ovdje su zakonodavci van grada. Provincija ostaje zavisna od
hipercentralizovanog sistema. Odluke, čak i one trivijalne, donose se u
Bagdadu, gdje Basra ima malo predstavnika: samo jedan ministar u vladi koja
okuplja njih tridesetak i samo 9% u parlamentu. Lokalna politička klasa
predstavlja spoljašnje stranke i miliciju, koji parazitiraju od grada.
Masovno prisustvo plemena povezano je sa tri faze migracije:
sa eksploatacijom sitnih seljaka od strane velikoposjednika tokom prve polovine
20. vijeka; sa isušivanjem velikih močvara na jugu Iraka tokom osamdesetih i
devedesetih, u vrijeme režima Sadama Huseina; i sa neredima koje je uzrokovala
američka invazija 2003. godine. Posebno turbulentna i uticajna plemena su
upravo ona koja su sa sobom donijela običaje najudaljenije od gradskog
stanovništva: to je slučaj sa plemenom Garamša, čiji su pripadnici dugo
odrastali u šipražju močvara (1) i imaju snažnu tradiciju neposlušnosti.
Sve u svemu, svakodnevica Basre je ista kao svakodnevica
brojnih zona bogatih prirodnim resursima koje njihove nacionalne vlasti
pljačkaju i tretiraju kao koloniju: pakistanski Beludžistan, sirijski i
saudijski istok, marokanski jug ili delta Nigera u Nigeriji. Posljedično,
osjećaj nepravde često otvara različite oblike nepovjerenja prema centralnim
vlastima, štaviše i snove o autonomiji. Ali u Basri, naprotiv, žalbe su
uobičajene, prijetnje secesijom neodlučne, a inicijative koje bi predložile da
grad učini nešto za sebe potpuno su nepoznate.
Stanovnici Basre odaju utisak kao da su razapeti između
fantazija o tome šta bi grad mogao da bude i totalne rezignacije zbog statusa
autsajdera, možda i zato što je jaz između nade i realnosti postao takav da ne
mogu ni da zamisle odakle bi počeli. Kanali, koje vole da opisuju kao „Veneciju
Orijenta”, već su prepuni smeća; veličanstveni Šat el Arab, koji nastaje
od rijeka Tigar i Eufrat, ima odsjaj mazuta i smrdi na masnu ribu. Najviši
toranj na svijetu koji sanja u zvijezdama, kako kažu, odmah je iznad grada koji
očajava u kaljuži.
Dok čeka da se nešto promjeni, Basra je pod oružjem.
Paramilitarni konvoji neprekidno cirkulišu, opremljeni topovima. Posvuda su
portreti „mučenika”, a njihove sahrane okupljaju zajednicu u intenzivne
ceremonije. Mladi borci su češće dobrovoljci nego što su prisiljeni na borbu.
Iako je stvar za koju se zalažu veoma udaljena: bitke na drugoj strani Iraka
protiv Islamske države (ID) – koje su toliko retke u Basri da štabovima šiitske
milicije ne treba nikakvo utvrđenje. Dakle, riječ je o čudnoj kampanji
spašavanja zemlje koja nikada ništa nije uzvratila ovom gradu.
Osim toga, borba se uglavnom odvija u okviru islamističkih
stranaka koje izazivaju gnušanje ili u okviru paravojnih snaga često podređenih
Iranu, velikom susjedu koji izaziva manje simpatija a više kritika: „Iranci
preziru Arape, bez obzira na to da li su šiiti ili ne. Oni nas još od
osamdesetih trebaju samo zbog rata. I nastavljaju krijumčarenje, posebno
drogom, bogateći se na naš račun.” Glorifikujući žrtve, ove formacije se
ponekad hvale obimom svojih gubitaka. U konvencionalnom ratu bi takvo
beskonačno izlaganje mrtvih imalo duboko demoralizujući učinak na društvo.
I pored toga, narodna okupljanja su jednodušna i dinamičnija
nego u drugim dijelovima zemlje. Stanovnici Basre se ponose time što čine više
od polovine pokreta Narodne mobilizacije (Hashad shaabi na arapskom), stvorenog
u fatvi koju je juna 2014. pokrenuo ajatolah Ali el Sistani, pozivajući Iračane
da podrže aparat sigurnosti koji se suočava sa napredovanjem ID. Koji god da je
tačan broj, grad živi u ritmu pokreta Hashad. Čemu tolike žrtve?
Odgovor uvijek upućuje na vjersku obavezu, na dužnost
poslušnosti, kako misli Ali el Sistani, „veliki vođa” (marja'iyya) iračkog
šiitskog svećenstva. Mišljenje naroda se inače najčešće zanemaruje – ako je
suprotstavljeno uobičajenim interesima političke klase, živopisnim (čak
pretjerano raskošnim) šiitskim običajima ili drugim dominantnim društvenim
normama. Vjerski vođa uvijek može glasno pozivati stranke da učine neophodne
ustupke ili može formalno zabraniti samobičevanje tokom hodočašća, pretjerano
skupe sahrane i pribjegavanje plemenskom pravu: ali svi koji su jasno i glasno
čuli poziv na mobilizaciju odjednom postaju gluhi.
Zapravo, pokret mobilizacije Hashad protivi se vojnoj
regrutaciji: to je pravi društveni pokret, usidren u imaginarne i strukturne
prakse šiitske zajednice koja se ne osjeća izdanom od svoje elite i koja traži
svoja obilježja. Rat protiv ID, koji sada posebno zadobiva metaforičku
dimenziju udaljenosti od fronta, rezonira sa vremenskim osnivačem šiizma,
odnosno sa događajem masakra Alijinog sina Huseina (Alija je bio rođak i zet
proroka Muhameda) i njegovih sljedbenika u bici kod Karbale 680. godine. (3)
Uglavnom se sve što organizuje narodnu religioznost i šiitsku psihologiju vrti
oko te tragedije.
Tradicionalno, šiiti se okupljaju svake godine tokom mjeseca
muharema, prvog mjeseca lunarnog kalendara – a posebno tokom proslave Dana
ašure (desetog dana mjeseca muharema) – u pozorišnoj predstavi (tazi'eh) i u
drugim oblicima proslave, poput simboličkog samopovređivanja. Ovo omogućava
intenzivno proživljavanje žrtvovanja Huseina, centralne figure viktimizacijske
kulture, koju šiizam promatra kao stalni otpor, istovremeno trijumfalni i
samoubilački, spram agresije i ugnjetavanja. Danas se ova scena ponavlja u
svakodnevnoj borbi protiv ID, u kojoj su sabrani svi navodni neprijatelji
šiizma: dominantni sunizam, imperijalni Zapad kojim manipulira protivnik i, kao
u svakoj dobroj teoriji zavjere, Izrael. Mučenici koji su umrli da bi šiizam
mogao živjeti jasno su predstavljeni u ikonografiji Huseina. Eshatološka bitka
zadobiva više doslovnu nego teatralnu formu, u nekoj vrsti snuff filma u kojem
se glumci više ne pretvaraju već stvarno umiru.
I mobilizaciju treba razumjeti u ovoj društvenoj dimenziji:
besposlena omladina, često bez perspektive zaposlenja ili braka, na taj način
pronalazi put samoostvarenja. Heroizam mrtvih je izvor takmičenja između
vršnjaka i ponos roditelja. Također, to im donosi i neke resurse, jer su
lokalne vlasti u Basri jedine koje isplaćuju neku naknadu, iako je iznos
minoran (oko 750 eura), što daje jasnu ideju o pravcu života na tržištu
nihilizma. Sahrane ujedinjuju zajednicu više od drugih događaja, aktiviraju niz
više ili manje nanovo oživljenih tradicija koje stvaraju smisao i vezu: plemena
defiluju, pokazuje se solidarnost kvarta, puca se u vazduh kao na svadbama i
poduhvati mučenika se opjevavaju u epopeji.
Ova morbidna životna snaga ima političke izvore. Navodni
predstavnici iračkog šiizma nisu dobili ništa od svrgavanja Sadama Huseina.
Dolazak nove ere, koji se čekao i o kojem se maštalo tokom vjekova dominacije,
nije se ostvario. Niko ne vjeruje u budućnost, što olakšava regresiju u
ponavljanje zatvorene petlje prošlosti.
Paradoksalno, kompleks žrtve koji je nastao u vjekovnoj
počinjenosti danas se slobodno izražava. Ništa mu se ne suprotstavlja, on je
taj koji se nameće, koji zauzima javni prostor i društvenu strukturu, koji
definiše politički legitimitet. Figura šiitskog vođe se mora poštovati, barem
prividno, u nesputanom izražavanju šiizma, često u sukobu sa više
strukturiranim ideologijama i ciničnijim proračunima elita. To je ono što je El
Sistani naučio na svoju štetu. Njegov poziv na odbranu nacije dio je državne i
nekonfesionalne logike, jer je poticao sve Iračane da se ujedine u podršci
naoružanim snagama. Ali njegov glas se brzo izgubio u zvučnoj kutiji narodnih
emocija.
To je u suštini opšta lekcija kojoj nas uči Basra. Taj
potencijalno uspješan grad, koji ima toliko hitnih problema sa kojima se treba
uhvatiti ukoštac, pustio je da ga okupira traganje koja premašuje njegove snage
– traganje za konstrukcijom šiitskog identiteta u ciklusima neuspjeha u koji se
sam survava. I koji bi se možda mogao ublažiti nalaženjem načina da se otvori
budućnost.
(TBT, Le Monde, Prevela Maja Solar)
