Djevica Marija ima jedinstveno uzvišeno mjesto u islamu – zanemareno i ponekad pojednostavljeno zajedništvo između islama i kršćanstva, posebno katolicizma. Obje abrahamske vjere označavaju Mariju ili Mariju kao Isusovu majku i obje je poštuju kao jednu od najvećih žena u svojim tradicijama.
Stoga ne čudi da u zemljama koje su historijski dijelili kršćani i muslimani postoji tradicija djevićanske prakse koja je zajednička za obje vjere, posebno u zemlji “la convivencia” (suživot), ili Al Andalus.
Naziv “Al Andalus” odnosi se na entitet muslimanskih taifa, ili mini-islamskih kraljevstava, na Iberijskom poluotoku između 711. i 1492. godine n.e., čije su se granice stalno mijenjale kako je kršćansko osvajanje regije, ili Reconquista, napredovalo. Kršćansku kontrolu nad Španijom pratila je opaka i nemilosrdna inkvizicija, koja je započela 1478., a raspala se tek 1834. godine.
Oni koji su bili zaduženi za inkviziciju nastojali su izbrisati Španiju iz svega što se smatralo nešpanskim ili kršćanskim. Mnoge od žrtava ovih napada i istraga bili su domaći iberijski Jevreji i muslimani.
Progon ovih grupa bio je formiran u stvaranju španjolskog identiteta, koji je čvrsto ukorijenjen u kršćanstvu. Na kraju krajeva, nije bilo važno gdje ste rođeni, ako se niste pridržavali strogog znaka katolicizma inkvizicije, niste bili Španac. Inkvizicija je mnoge muslimane i Jevreje tjerala u podzemlje, kao kripto-muslimane i Jevreje – ljude koji su izvana prakticirali katoličanstvo, ali su se u tajnosti držali svoje izvorne religije. Značajno je da su se tokom ovog perioda prisilne okultacije manifestirali mnogi običaji, tradicije i umjetnički stilovi povezani sa Španijom.
Oni uključuju mudejar arhitekturu, koja dominira španskim gradovima. Riječ “mudejar” dolazi od arapskog mudajjan, što znači potčinjeni ili pripitomljeni, a odnosi se na grupu muslimana koji su ostali u Iberiji nakon inkvizicije. Tu je i flamenko, za koji mnogi antropolozi kažu da je etimološki izveden od arapskog izraza “falah mengu” što na arapskom znači “lutajući seljak”.
Flamenko kakav danas poznajemo nastao je početkom 18. stoljeća na vrhuncu inkvizicije, u gradovima u Baja Andaluziji, kao spoj muzičke tradicije potlačenih Arapa, Sefardskih Jevreja i Gitanosa (Cigana).
Vjerovatno, otisak islama, Arapa i inkvizicije nije obilježio samo nazive mjesta i građevine u Španjolskoj, već i samu religioznu dispoziciju koju je ironično nastojala usaditi i sačuvati, na način na koji čak i moderni Španci prakticiraju svoju vjeru. Svako ko je upoznat sa španjolskom komponentom katoličanstva veoma dobro poznaje višestruke oblike pobožnosti Djevice Marije koje se smatraju svetim u ovom dijelu Mediterana. Zlatne slike posute cvijećem kraljevski paradiraju ulicama, od “la Virgen del Carmen” do “la Virgen de las Angustias” tokom njihovih praznika.
Štaviše, poštovanje svetaca je takođe kulturno sveprisutno; svaki grad i grad u Španiji ima sveca zaštitnika, a tipična španska porodica će slaviti dan svog sveca sa jednakim značajem kao i svoj rođendan.
Sufijski uticaji
Jedan od argumenata za ovaj jedinstveni vjerski karakter su njegovi korijeni u “tasawuf” ili sufizmu, tradiciji unutar islama koja do danas prevladava u određenim zajednicama u sjevernoj Africi.
Sufizam karakteriziraju ritualizam i ezoterizam; sveta područja ili institucije su poznate kao zawiyas, a povremeno ih posjećuju grupe bhakta ili bratstva poznata kao tariqas. Zavije se često formiraju oko grobnica sufijskih učitelja ili svetaca.
Najbolji primjer za to je posjeta grobnici Sidi Boumediene (Abu Madyan) u Tlemcenu, Alžir. Inače, Sidi Boumediene je bio ključni osnivač sufizma u regiji Magreba, a rođen je u Ishbiliyi, današnja Sevilla, u Andaluziji.
U historijskoj regiji Al Andalus, možete pronaći ove zavije na cijeloj teritoriji i pronaći njihovu paralelu u odanosti koju mnogi Andalužani imaju prema raznim prikazima ili pobožnostima Djevice Marije.
Jedna takva odanost Djevici Mariji, nazvana “la Romeria de la Virgen de Fuente Clara”, zasnovana je na legendi u kojoj se Marija pojavljuje vojnicima Rey Santoa tokom osvajanja Sevilje oko 1248. godine.
Neki učenjaci Al Andalusa tvrde da je prije nego što su ga zauzeli katolici, mjesto hodočašća navodno pripadalo grobu sufijskog sveca. Slično sufijskoj tradiciji posjećivanja grobnica, romeria je hodočašće, gdje bhakte putuju pješice i konjima, u pratnji slavnih karavana, do određenog svetog mjesta, često pokrivajući velike udaljenosti. Ove pobožnosti obično organiziraju cofradias, koje su dobrovoljne grupe laika posvećene očuvanju vjerskih objekata, i hermandade (bratstva).
Taj stil organizacije također nudi uvjerljivu sličnost s načinom na koji su sufijski tarikati i zavije organizirani u regiji, na što aludira akademik Francisco Botella Maldonado u svojoj knjizi Las llaves escondidas de Al Andalus (Skriveni ključevi Al Andalusa).
Još jedna neraskidiva veza između sufizma Al Andalusa i njegovih ilustracija u novijoj katoličkoj Španiji je priča o San Huanu de la Kruzu (Sv. Ivan Krstitelj), plodnom španskom svećeniku i mistiku.
Luce Lopez-Baralt, profesorica na Univerzitetu u Portoriku, predlaže da su na poeziju i učenja Svetog Ivana direktno utjecali muslimanski mistici poput andaluzijskog učenjaka Ibn Arabija.
Ezoterična poema Svetog Ivana, Ascenso al Carmelo (Penjanje na planinu Karmel) i Ibn Arabijeva Futuhat al Makkiyya (Mekansko otkrovenje) i evociraju ideju da se oslobodimo ideje istine u našim zemaljskim životima i umjesto toga razumijemo da je samo Bog konačna istina. .
Jovanovi spisi dolaze stoljećima nakon Ibn Arabija i ističu ključno načelo sufijskog islama, “fana” (prestati postojati), što aludira na gašenje nečijeg ega u potrazi za bliskošću s Bogom.
Gotovo je sigurno da je sveti Jovan većinu svog sufijskog predanja preuzeo od moriscosa (muslimana koji su prešli na kršćanstvo), ili čak od svoje majke, Cataline Alvarez, koja je i sama bila moriska.
Konvergencija kultura
Posljednja anegdota koju treba predstaviti je priča o “La Ermita de Nuestra Senora de las Angustias” (Ermitaž Gospe Žalosne), osnovanoj 1720. godine u primorskom gradu Nerja u Malagi, a naručila ga je fascinantna Bernarda Maria Alferez Velasco, koja se udala za bogatu porodicu Lopez de Alcantara.
Ono što je jedinstveno i ironično u vezi sa Alferezom Velasco je to što je bila kripto-muslimanka, i kao rezultat toga bila je beskrupulozno istražena od strane inkvizicijskih sudova u skandalu koji je trajao više od dvije godine.
Njena zemlja i imovina su zaplenjeni i bila je primorana da nosi sambenito (pokajničku odeću koja se koristila za signaliziranje jeretika tokom inkvizicije). Na kraju je pošteđena pogubljenja zbog svog plemenitog stasa. Možemo zaključiti da je sporan muslimanski utjecaj na spise La Virgen de la Fuente Clara ili Svetog Ivana od Križa rezultat konvergencije različitih kultura i načina na koji one simbiotski utječu jedna na drugu.
Ali, postavlja se pitanje zašto bi muslimanka sagradila kapelu posvećenu Djevici Mariji? Neki tvrde da je jednostavno slijedila upute i utjecaj svog supruga Lopeza Enriquea, moćnog i ostarjelog kršćanina. Međutim, umro je 1713. godine, godinama prije osvećenja skita.
Bernarda je možda smatrala i utješnim i oblikom prerušavanja da manifestira ovaj eksplicitni i vrlo vanjski prikaz odanosti Djevici Mariji, koji je mogla pomiriti sa svojom vlastitom islamskom vjerom.
Uzimajući u obzir da je posvećenje Isusa kao sina Božijeg u suprotnosti s tevhidom, ili Božjom jedinstvom, u islamu, štovanje Marije možda nije imalo isti osjećaj svetogrđa za muslimana.
Štaviše, ova iskrena obožavanja Djevice Marije nisu bila neuobičajena među moriskom populacijom u vrijeme inkvizicije, vjerovatno kao način prikrivanja njihove vjere.
U osnovi, među ovim anegdotama i antropološkim teorijama, jedna stvar je jasna: štovanje Djevice Marije je zajedničko među kršćanima i muslimanima.
I još potresnije, Al Andalus nije nešto što isključivo pripada „muslimanima“ ili „Arapima“, već je nešto što nastavlja da obilježava savremeni španski religiozni karakter.
(TBT, MEE)
