ANALITIKA
Uticaj Zapada na
Balkan je sve slabiji, a Rusija koristi otvoren prostor za odbranu svojih
interesa. Sa narastajućim separatizmom u gotovo svim državama Balkana, dolaskom
vehabizma, urušavanje postojećih odnosa na Balkanu može biti neizbježno.
Pitanje je samo u kom obliku će do toga doći
Piše: Timothy
Less, thebosniatimes.ba
Nakon perioda
mira, zemlje Zapadnog Balkana ponovo klize u nestabilnost. Širom regiona ljudi
izlaze na ulice, sa zahtjevima za smjenu vlasti. Hiljade njih bježi u
inostranstvo u potrazi za poslom i boljim prilikama. Nasilni vehabizam vuče
konce u dijelovima regiona naseljenim muslimanskim stanovništvom. A možda
najveći povod za brigu jeste to što se vraća opasnost od dezintegracija, pošto
nezadovoljne manjine nastoje da iniciraju nove podjele u svojim državama.
Bosna već dugo
prednjači u disfunkcionalnosti, pogođena građanskim ratom tokom devedesetih i
od tada suočena sa etničkim podjelama. Srbi i Hrvati ni u jednom trenutku nisu
napustili svoj cilj da se odvoje. Milorad Dodik, predsjednik Republike Srpske,
pritisnut je od strane političkih protivnika kod kuće, a policija u Sarajevu
istražuje njegove poslove zbog navodnog pranja novca. Da bi osnažio svoju
poziciju, zaprijetio je referendumom o nezavisnosti Republike Srpske,
planiranim za 2018. godinu.
Ne zaostaje mnogo
ni Kosovo, osiromašeno područje u podnožju Šar planine. Kosovo ne priznaje pola
svijeta, vodi ga korumpirana elita i naseljeno ogorčenom srpskom manjinom.
Nakon godina protivljenja, kosovski Srbi su od nominalnih EU supervizora ove
države, nedavno izvukli pravo na teritorijalnu autonomiju. To je izazvalo surov
odgovor albanskih nacionalista, koji su napali parlament i organizovali niz nasilnih
demonstracija.
U međuvremenu,
Makedonija je u haosu zbog “curenja” snimaka koji su doveli do optužbi na račun
bivšeg premijera Nikole Gruevskog da je špijunirao narod, bio umješan u
koruptivne radnje, izbornu prevaru i opšti kriminal. Ovo je razbjesnilo
nezadovoljnu albansku manjinu, koja krivi svoje lidere kojima je bilo preče
uspostavljanje nelegitimne vlasti nego prava njihove zajednice. Kao odgovor,
ova grupa zahtjeva federalizaciju države, potičući njeno potencijalno
cijepanje. Na Balkanu, sve se nekako uvijek svodi na nacionalizam.
Dok lokalni
faktori objašnjavaju nemire, oni ipak ne govore zbog čega je region kao cjelina
suočen sa nestabilnošću, niti zbog čega je situacija sve gora. Ključ u
razumijevanju događaja na Balkanu leži u shvatanju balkanske pozicije kao
granični pojas između velikih sila. Kroz historiju, kad kod bi neka od tih sila
uspostavila hegemoniju nad ovom teritorijom, ili kada bi sile međunarodnim
sporazumom uspostavile red, zavladao bi mir. Kad nijedna sila nije dominantna
ili, još gore, kada bi se sile sukobile u uspostavljanju kontrole, haos bi
uvijek bio neizbježan. Osmanska era predstavlja najduži period mira na ovim
prostorima u modernoj historiji. Ali kad je osmanska imperija počela da puca u
19. vijeku, nacionalisti širom Balkana su ugrabili priliku da ostvare
nezavisnost – prvo Grci, pa Srbi, i najzad svi ostali, uz pomoć Rusije, koja je
oportunistički koristila priliku da uzdrma osmanskog neprijatelja.
Nasilje je
nastavljeno u 20. vijeku sa urušavanjem evropkih imperija, koje je oslobodilo
region. Balkanski ratovi iz druge decenije 20. vijeka, u kojima su se države
poput Makedonije, Srbije i Albanije borile da zaokruže svoje granice, bili su
praćeni sa dva svjetska rata u kojima su Austrija, Njemačka, Italija i
Sovjetski Savez vršile invazije na teritoriju regiona.
Zapadni Balkan se
konačno smirio u poslijeratnom periodu. Bugarska i Rumunija su potpale pod
sovjetsku kontrolu, a dvije velike sile su postigle dogovor da održe ujedinjenu
Jugoslaviju kao tampon zonu između njihovih sfera uticaja.
Usljed
konstantnog vaganja između Varšavskog pakta i NATO-a, bez manevarskog prostora,
sa autoritarnim vlastodršcem Titom, lokalna neprijateljstva su ostavljena po strani.
S krajem Hladnog
rata, velike sile su izgubile interesovanje za Balkan i popustile su pritisak
na Jugoslaviju. Rumunija i Bugarska, oslobođene međuetničkih tenzija, uspjele
su da održe stabilnost. Zemlje Zapadnog Balkana su bile prepuštene slučaju. Nasilje
se vratilo kad su Srbi i drugi uzeli oružje da bi uspostavili novi poredak na
olupinama stare multietničke komunističke države.
Stabilnost je
relativno obnovljena kada su Sjedinjene Države, koje su se izdigle kao nesporna
supersila tokom devedesetih, uspostavile novi oblik imperijalne kontrole nad
regionom. Vašington je pomogao lokalnoj vojsci u Hrvatskoj da slomi otpor
Republike Srpske Krajine. Sjedinjene Države su u Bosni bombardovale srpske
pozicije, varljivo uspostavljajući ravnotežu snaga u korist centralnih
sarajevskih vlasti koje su pretrpjele trogodišnje ratne gubitke. Radeći to,
Vašington je želio ne samo da promoviše mir nego i pravdu. Nakon brutalnosti
Srpske vojske, njenog terora i protjerivanja pripadnika drugih naroda, osnovni
moral je zahtijevao da Srbima bude uskraćeno ostvarenje njihovog ratnog cilja –
nezavisnost od ostatka Bosne.
Rezultat je bio
Dejtonski sporazum 1995, delikatan kompromis u kojem su se Srbi (i Hrvati),
dogovorili da ostanu u sastavu ujedinjene bosanske države. Zauzvrat, Srbi su
dobili samoupravni entitet – Republiku Srpsku – na polovini teritorije Bosne,
dok su Hrvati dobili ograničenu samoupravu u novoj Muslimansko-hrvatskoj
federaciji.
Time što je
diktirala uslove Dejtonskog sporazuma Amerika je, uz podršku svojih evropskih
saveznika, postala i garant njegovog ostvarenja. Uspostavila je civilnu misiju
koja je imala za cilj da u Bosni osigura dugoročni mir. Kancelarija visokog
predstavnika rješavala je etničke sporove, spuštala nacionalističku retoriku i
fokusirala lokalne vlasti na pitanja društvenih i ekonomskih reformi umjesto na
pitanja granica i teritorije. Ako su političari odbijali da sarađuju, bili bi
sklonjeni sa svojih pozicija ili optuženi za kriminal. Nato trupe na terenu su
bile zadužene za primjenu toga.
Kada je na Kosovu
izbio konflikt između albanskih separatista i vlasti u Beogradu 1999,
Sjedinjene Države su se na sličan način nametnule, koristeći nadmoć za
istjerivanje srpske vojske, prije nego što je uspostavljena civilna misija
Unmik, za zadatkom da upravlja Kosovo ka održivom miru na način na koji je to
urađeno i u Bosni.
U obe države je i
dalje krhka stabilnost, te međunacionalnim sukobima u drugim dijelovima
Zapadnog Balkana nije smjelo da se dozvoli da ugroze nedovršen posao Vašingtona
u izgradnji multietničkih država. Kada je nezadovoljna albanska manjina u
Makedoniji pokrenula pobunu kratkog daha 2001, Sjedinjene Države su je
poklopile nagodbom koja je primorala Albance da napuste ideju o otcjepljenju
zauzvrat dobivši ograničenu samoupravu. Makedonija je opstala.
Slična logika je
primijenjena u drugim državama regiona. Tokom dvijeholjaditih, Amerika je
produžila svoje prisustvo u Albaniji, usporila odcjepljenje Crne Gore i sa
padom Slobodana Miloševića 2000. godine, nametnula se Srbiji u kojoj je zahtijevala
uspostavu demokratskih reformi i zapadne integracije umjesto već
diskreditiranog nacionalizma.
U tom kontekstu,
kasne devedesete i rane dvijehiljadite predstavljaju obnovu mira na Zapadnom
Balkanu nakon haosa koji je uslijedio u radnom postjugoslavenskom periodu.
Sa Vašingtonom na
čelu, podržanim evropskom vojnom snagom i novcem, separatisti i nacionalisti su
slomljeni a multietničnost je postala ideja vodilja. Mnogi lokalni faktori su
bili frustrirani dogovorima postignutim pod američkim okriljem, bilo da je reč
o bosanskim Srbima ili makedonskim Albancima koji su završili živeći u tuđoj
državi, ili o Bosancima i Makedoncima koji su se protivili teritorijalnim
ustupcima garantovanim agresivnim manjinama.
Suočeni sa
američkom nadmoći, i u odsustvu bilo koje druge sile kojoj bi mogli da se
obrate, malo toga su narodi Zapadnog Balkana mogli da urade kako bi promijenili
stvari. Turska je bila zadovoljna, misleći prvenstveno na mir na prostoru koji
vidi kao svoju trasu ka tržištima evropskih zemalja. I Rusija, iako sa
empatijom prema mukama Srba, nije imala namjeru da ohrabruje separatizam na
mjestima koja su poput Čečenije dovodeći u pitanje novi poredak na Balkanu.
Ipak, ovaj
pokušaj uspostavljanja reda nije mogao da potraje. Stvari su krenule unazad u
drugoj polovini dvijehiljaditih kada je Amerika povukla snage iz regiona kako
bi se koncentrisala na druga goruća pitanja u svijetu. Njen oproštajni udarac
je bila nezavisnost Kosova 2008. godine. Kad su posljednji deo balkanske
slagalice postavili na svoje mjesto – makar su tako to Amerikanci vidjeli –
Sjedinjene Države su prepustile Evropi da dovrši posao transformisanja
turbulentnih država regiona u prosperitetne i stabilne zajednice.
U taktičkom
smislu, EU je primijenila drugačiji pristup u odnosu na SAD, zamijenivši “tvrdu
silu” američke vojske “mekom silom” poticaja – ništa manje nego zato što bez
vojske EU nije imala nikakav realan adut te vrste. Ono što je ponudila zauzvrat
bio je koncept poznat kao “uslovljavanje”. Sa svoje strane, Brisel je
dopustio da zemlje Zapadnog Balkana pretenduju na članstvo u EU, sa svim
koristima koje to nosi – novac, tržište, sloboda putovanja i šansa za njihove
stanovnike da se ponovo ujedine sa etničkim rođacima u Evropskoj uniji bez
granica. A, sa njihove strane, od država Zapadnog Balkana se očekivalo da izađu
u susret uslovima za ulazak u EU, kao što su to i zemlje Centralne Evrope
uradile pre njih.
Međutim, stvari
nisu išle po planu skoro od samog početka, jer lokalne vlasti nisu htjele da
sprovode reforme. Kao po pravilu, države Zapadnog Balkana su kasnile za
Istočnom Evropom, zaslijepljene ratnim nasljeđem kao i nostalgijom za
socijalizmom na jugoslovenski način, i bez ikakve tradicije u demokratiji,
liberalizmu i slobodnom tržištu.
Nekad je EU
pritiskala stvari koje su bile značajne u očima Zapada, kao što su reforme
zatvorskog sistema ili jednakost polova, koje nisu bile prioritet za balkanske
države, koje su više brinule o uspostavljanju teritorijalnog integriteta
države, ili promjeni države pod čijom kapom žive. Sa druge strane, nekad je
(EU) zahtijevala reformske rezove preko interesnih elita koje su zarađivale
bogatstvo vodeći rentijerski ekonomiju.
Najotpornija
država na to je bila Bosna. Tu se konflikt nikad nije zaista okončao i svaka
etnička grupa je koristila proces integracija za guranje svojih političkih
ciljeva: centralizacija u slučaju Bošnjaka, odvajanje u slučaju Srba. Brisel bi
gurao neko polje reformi – na primjer, zaštitu životne sredine – i predlagao
osnivanje nove agencije za nadzor. Bošnjaci bi insistirali na jednoj agenciji
(na centralnom nivou), a Srbi bi insistirali na dvije (na nivou entiteta,
uključujući jednu za Republiku Srpsku). Neizbježno, to bi bila tačka u kojoj bi
se zakočio proces.
Iako je politika
uslovljavanja bila osmišljena kao mehanizam za stabilizaciju regiona, njen
efekat je bio suprotan. U odsustvu reformi, region je ostao zaglavljen u
političkom limbu, izvan vanjskih granica EU. Evropa je počela da gubi kontrolu
u svjetlu krize evrozone, koja je dovela do zastoja ostvarenje ideje o
izgradnji evropske superdržave. Kako je gađenje požara i upravljanje krizom
postalo prioritet, EU je prestala da se širi. Sa toliko problema za rješavanje,
posljednja stvar koja je Evropi trebala je bilo prihvatanje grupe korumpiranih,
osiromašenih i etnički podijeljenih država, koje bi potencijalno imale pravo
veta i mogućnošću prelaska na evro.
Uistinu, mnogi od
problema EU izgledaju kao da potiču sa Balkana. Najočiglednije, loše vođenje
ekonomije u Grčkoj, koje je proizvelo smrtnu prijetnju evrozoni i, naposljetku,
Evropske unije. Ali kako je Evropa ušla u recesiju, pitanje migracija iz
Bugarske i Rumunije je također postalo važna politička tema – što ostaje do
danas, kad migranti i izbjeglice iz haosa na Bliskom Istoku preko Balkana
pokušavaju da se domognu Evrope.
U tom kontekstu,
niko nije bio iznenađen kad je njemačka kancelarka Angela Merkel 2009. javno
zaključila da EU treba da pauzira sa planovima za proširenje. Sve ovo je
uticalo na region, gdje je to protumačeno kao čin podvlačenja crte od strane
Evrope. U svim svojim namjerama i ciljevima, EU je odstupila pred teretom
Zapadnog Balkana, koji je zamijenio dobro vladanje za članstvo. Sve što je
ostalo je pretpostavka da će jednog dana, daleko u budućnosti, nakon brojnih
reformi, države regiona možda moći da se priključe EU, ako ona bude bila u
poziciji da se širi i ako uopšte tada bude postojala.
To je promijenilo
ravnotežu rizika i šansi za one koji su pretendovali na učlanjenje. Zašto
nastaviti sa reformama, naročito kad one podrazumijevaju znatne ekonomske
udarce? Da li je EU uopšte poželjno mesto? Primjer Grčke teško da ohrabruje,
kao ni primjer Hrvatske, koja je izdejstvovala ulazak u EU 2013. godine, samo
da bi postala novi “bolesnik Evrope”. Onda je Britanija počela da
razmišlja o izlasku – što se teško može tumačiti kao glas ohrabrenja.
Širom regiona
proces reformi je dodatno usporen. Države poput Makedonije i Srbije promijenile
su fokus prema ekonomijama Turske, Rusije i Kine. Interna stabilnost je počela
da posrće, otežana recesijom koju je EU izvezla u region. Albanija, Makedonija
i drugi su iskusili masovne demonstracije. Separatisti, predvođeni bosanskim
Srbima, ponovo su počeli da dovode u pitanje odnose na Balkanu koje su
Amerikanci uspostavili.
To, naravno, ne
znači da nije bilo nikakvog formalnog napretka u procesu pridruženja EU. U
proteklih nekoliko godina, skoro svaka zemlja Zapadnog Balkana se za jedan
stepenik približila tom cilju. Bosni i Kosovu je ponuđen Sporazum o
stabilizaciji i pridruživanju, prvi korak na putu za članstvo. Albanija je
priznata kao zvaničan kandidat, Srbija je otvorila pregovore o pridruživanju, a
Crna Gora najnaprednija zemlja regiona, je zatvorila nekoliko pregovaračkih
poglavlja. Međutim, ovaj birokratski napredak ne mora da podrazumijeva i
napredak na terenu – u nekim slučajevima, upravo upućuje na suprotno.
Preciznije,
proces integracija je postao izgovor koji odgovara svim stranama. EU može da se
pretvara da proces integracija traje uprkos financijskoj i migrantskoj krizi. A
vlade u regionu mogu da se pretvaraju da vode svoje zemlje u bolju budućnost,
za šta će biti bogato nagrađeni od Brisela.
Postoji mogućnost
da se malena zemlja kao što je Crna Gora ušunja u EU na konto ovog pretvaranja,
i Srbija će učiniti nekakav napredak. Ali za ostale balkanske države put prema
Briselu će više ličiti na onaj put kojim ide Turska, vječiti kandidat za
Evropu. U stvarnosti, sidro Zapadnog Balkana je još jednom podignuto.
Opadanje zapadnog
uticaja otvorilo je prostor za nove vanjske sile, kao što je Rusija koja je
usvojila aktivniju politiku na Balkanu sa početkom “novom hladnog rata”.
Nesumnjivo, Rusija trenutno ima najviše uticaja na region, posebno na
pravoslavne države kao što su Srbija, Crna Gora, Makedonija, Bugarska i Grčka.
Ali, najznačajniji ruski upliv je u Bosni.
Prethodnih
nekoliko godina Rusija je gostila predsjednika Republike Srpske Milorada
Dodika, branila bosanske Srbe od optužbi za genocid, pozivala na ukidanje
međunarodnog nadzora Bosne, i ako je vjerovati medijskim izvještajima,
ohrabrivala bosanske Srbe da istraju u zahtjevima za nezavisnost.
Rusija ne
pokušava otvoreno da izmjeni postavku u regionu. Umjesto toga, njen cilj je da
učvrsti svoje saveze, da zaustavi širenje NATO i odbrano svoje ekonomske
interese na Balkanu. Ali posljedica na kraju može biti urušavanje postojećeg
reda na Balkanu. Ako Rusija bude satjerana u ćošak od strane Zapada zbog
Ukrajine, Moskva bi mogla da izazove ozbiljnu krizu u regionu koja bi uključila
i EU i NATO, jednostavno tako što bi bosanskim Srbima dala “zeleno
svjetlo”.
Onda bi nastupio
domino-efekat. Izlazak Republike Srpske ponovo bi otvorio pitanje srpskih
granica i ohrabrio kosovske Srbe da se odvoje od Albanaca. To bi isprovociralo
albansku manjinu u Srbiji, koja živi u “enklavi” naslonjenoj na
Kosovo da učine sličan korak. Makedonski Albanci bi onda pokušali da se odvoje
od slovenskog stanovništva u ovoj zemlji podrijavajući priče o stvaranju “Velike Albanije”.
Bosanski Hrvati bi pokušali da integrišući svoju teritoriju sa Hrvatskom. I
mnogi u Crnoj Gori bi tražili način da uspostave veze sa proširenom srpskom
državom. Zapad bi svakako odbio da prizna bilo šta od ovoga kako bi spriječio
širenje nasilja, ali činjenice na terenu bi govorile za sebe.
Novi balkanski
sukob bi uvukao široku lepezu igrača. Rusija ne bi mirno stajala i posmatrala
kako drugi odlučuju o razvoju događaja – preveliki su ulozi u pitanju.
Neprilike u kojima bi se našli muslimanki Bošnjaci i Albanci bi privukle
džihadiste iz inostranstva, kao što se dogodilo i tokom ratova devedesetih –
samo što bi to sada bilo u većem obimu, imajući u vidu rast islamizma u Evropi
i na Bliskom Istoku.
Hrvatska, koja je
nedavno dobila izraženije nacionalističke obrise, bi neizostavno intervenirala
u Bosni u ime hrvatskog stanovništva. Bugarska i Grčka sa velikim interesovanjem
posmatrale razvoj događaja u Makedoniji u slučaju odcjepljenja Albanaca.
Sve ovo vodi do
otrježnjućeg zaključka. Kako EU gubi dominaciju na Balkanu, tako neriješeni
međuetnički sukobi u regionu izlaze na površinu. Balkan potencijalno može da se
“obije o glavu” Evropi, uvlačeći EU u novi, potencijalno agresivni,
sukob. To se možda neće dogoditi uskoro, ali kako uticaj EU slabi, tako se i
dan podvlačenja računa čini bližim.
U idealnom
scenariju, EU bi spriječila ovu mogućnost tako što bi riješila svoje unutrašnje
probleme, i oživjela ideju proširenja i stabilizacije regiona sredstvima
integracije, kao što je i bio plan. Ipak, kako stvari stoje, to su samo puste
želje.
(The Bosnia
Times, New Statesman)
