Piše: Jan-Wener Muller, thebosniatimes.ba
Sastanak Evropskog savjeta održan prošle sedmice zasluženo je opisan kao „samit sudnjeg dana“. Odigrao se u sjenci ne samo zastrašujućeg zimskog talasa Covida-19 i sve izvjesnijeg haotičnog brexita bez sporazuma, već i pod pritiskom prijetnji vlada Mađarske i Poljske da će staviti veto na budžet Evropske unije za period 2021-27. i blokirati predloženi fond za oporavak od pandemije, što bi ugrozilo stotine miliona ljudi.
Mađarska i Poljska pokušavaju blokirati primjenu novog mehanizma „vladavine prava“ koji će onemogućiti da se novac Evropske unije koristi za koruptivne poslove – što je praksa po kojoj je kleptokratski režim mađarskog premijera Viktora Orbána dobro poznat. Kao šef države sa najdužim stažom u EU, njemačka kancelarka Angela Merkel je pokušala je pronaći izlaz pozivajući „sve strane“ da se pripreme „za neku vrstu kompromisa“.
Ali zašto bi Evropska unija prihvatala kompromise u domenu vladavine prava (jedne od temeljnih vrijednosti uključenih u Lisabonski sporazum) i zašto bi poreski obveznici u Evropskoj uniji pristajali da se njihovim teško zarađenim novcem bogate autoritarni političari i njihovi prijatelji? Umjesto što joj prepuštaju da vodi pregovore o kompromisu, Evropljani bi trebalo podsjetit Angelu Merkel da je ovo posljednja prilika da pokaže da joj je zaista stalo do demokratije i vladavine prava.
Uostalom, njena Kršćansko-demokratska unija (CDU) i njoj bliska Kršćansko-socijalna unija Bavarske omogućile su Orbánu da izgradi svoju autokratiju. Ursula von der Leyen, koju je Angela Merkel dovela na mjesto predsjednice Evropske komisije, nije uspjela zaštiti nezavisnost poljskog sudstva od šovinističke, populističke i sve manje kooperativne vlade pod vođstvom Partije prava i pravde.
Dugo se činilo da je tinjajuća kriza „vladavine prava“ u Evropi prilično apstraktan i ne tako urgentan problem u poređenju sa nekim drugim izazovima sa kojima se Angela Merkel suočavala u svojoj dugoj karijeri, od krize eura, preko izbjegličke krize 2015, do aktuelne pandemije, iako je u pitanju kriza koja najdirektnije ugrožava sâmo moralno jezgro Evropske unije, pa i obavljanje mnogih svakodnevnih poslova.
Mada se često karikirano prikazuje kao nekakva distancirana i nezainteresovana superdržava, Evropska unija zapravo veoma blisko sarađuje sa državama članicama na implementaciji EU politika. Što je još važnije, EU funkcioniira prije svega kao pravna zajednica u kojoj nacionalni sudovi vrše funkciju evropskih sudova. Takav aranžman ne može opstati bez uzajamnog povjerenja, jer zavisi od spremnosti nacionalnih sudova da priznaju odluke donijete pred sudovima drugih zemalja članica. Ako sudstvo padne pod kontrolu autoritarnog režima koji se otvoreno obračunava sa politički nepodobnim sudijama (kao što je slučaj u Poljskoj), ne možemo očekivati da sudovi u drugim državama uvaže arbitrarno donijete sudske odluke.
Evropska komisija je „čuvar temeljnih sporazuma“ u koje su ugrađene fundamentalne evropske vrijednosti. Ali pokušaji da se poštovanje tih vrijednosti nametne u slučajevima njihovog kršenja od strana nekih država članica obično stižu prekasno i nude premalo. Poslije niza godina neoprostivog ponašanja Poljske i Mađarske, Komisija i dalje naivno poziva na „dijalog“ i dopušta autokratskim pretendentima da konsolidiraju vlast kooptiranjem sudstva i kreiranjem sopstvenih činjenica na terenu.
Zbog nespremnosti Komisije da radi svoj posao, države članice su prinuđene da stvar uzmu u svoje ruke. Zato evropski nalog za hapšenje gubi na značaju, jer sve više zemalja odbija vršiti izručenja Poljskoj, zemlji u kojoj više nema garancija za fer suđenje. Ovog mjeseca holandski parlament je pozvao holandsku vladu da tuži Poljsku zbog kršenja načela vladavine prava, čime se potencijalno otvara bilateralni spor koji se mogao izbjeći da je Komisija obavila svoj dio posla.
U međuvremenu je u nedavno datom intervjuu Orbán optužio Njemačku za „intelektualnu indiferentnost“, tvrdeći da nije sposobna sagledati širu historijsku sliku i da je neosetljiva na historijska iskustva manjih država članica. Orbán je sve postavio naopako: ako je Njemačka pokazala indiferentnost u nečemu, onda je to bila potreba da se zaštite demokratija i vladavina prava u Orbánovoj Mađarskoj.
Njemačko zanemarivanje ključnih evropskih vrjednosti moglo bi se objasniti Orbánovom vjernom službom njemačkoj auto-industriji koja je proizvela sistem već opisan kao „Audikratija“. Da ne bude zabune, neki članovi CDU već dugo govore o „crvenim linijama“ koje Orbán ne bi smio preći i povremeno traže da njegova partija Fidesz bude isključena iz nadnacionalne Evropske narodne partije, grupacije konzervativnih partija u Evropskom parlamentu.
Ali Orbán još nije bio prinuđen platiti ozbiljnu političku ili finansijsku cijenu za svoje ponašanje. Zbog takve pomirljive politike, naglašavaju neki komentatori, on sada svoje evropske „partnere“ tretira jednako brutalno kao sopstvenu zemlju i optužuje ih da su od Evropske unije napravili novi Sovjetski Savez.
Angela Merkel je zasluženo hvaljena zbog suprotstavljanja odlazećem predsedniku Donaldu Trumpu i njegovim napadima na zajedničke liberalno-demokratske vrijednosti i međunarodne institucije, kao i zbog odlučnosti koju je pokazala u upravljanju pandemijskom krizom. Hrabro se držala i kada je pristala na preraspodjelu duga u okviru novog fonda za oporavak koji treba da osigura čvršće finansijsko uporište za Evropsku uniju.
Ali kada se slijedeće godine povuče sa funkcije, iza sebe neće ostaviti koherentan okvir koji će štititi eurozonu i doprinositi ostvarenju aspiracija Evrope da postane globalna „normativna sila“ u promoviranju demokratije i vladavine prava. Njeno zalaganje za ove vrijednosti zvučaće šuplje ako nastavi tolerirati države članice koje više ne ispunjavaju demokratske kriterijume.
Njeno političko nasleđe bi izgledalo sasvim drugačije ako bi se suprotstavila samoproglašenim evropskim ne-liberalima. Odbijajući da to učini, ona pokazuje da se o temeljnim evropskim vrednostima može pregovarati i da je Evropska unija podložna ucjenama.
Izjašnjavanje o predloženom mehanizmu vladavine prava u Savjetu Evrope na inicijativu Njemačke vjerovatno bi se završilo njegovim usvajanjem, jer Mađarska i Poljska ne mogu blokirati odluku za čije usvajanje je dovoljna kvalificirana većina. Takođe je malo vjerovatno da bi Orbán i poljska vlada poslije toga nastavili da insistiraju na blokiranju 1,8 triliona eura preko potrebnih sredstava.
Šta god da se dogodi, evropski poreski obveznici će pamtiti da su to vlade koje su bile spremne ugroziti stanovnike čitave Evropske unije samo da bi spriječile kontrolu trošenja distribuiranih sredstava. Orbán tvrdi da bi prihvatanje mehanizma vladavine prava za njega bilo političko samoubistvo. Možda je to tačno. Ali to nije problem Evropske unije.
(TBT, Project Syndicate)
