Kada su Slovenija a potom i Hrvatska krenule u nepovratni proces raskidanja svih državno-pravnih odnosa sa Jugoslavijom, Sjedinjene Države – koje su bile u jednom drugom procesu „krunisanja”, u neupitnu vodeću svjetsku silu – bile su protiv toga. Čak su američke diplomate slale direktne poruke da će Slovenija i Hrvatska doživjeti „grubo prizemljenje”.
Pregovori u Haagu, koji su se odigravali u septembru i oktobru 1991. godine, kada je pod vođstvom lorda Karingtona pokušano da se nađe riješenje za jugoslovensku krizu, ostaće upamćeni u historiji kao posljednja šansa da se sačuva Jugoslavija. Sve republike su prihvatile koncept konfederacije osim Srbije i Crne Gore koja je povukla prvobitni pristanak.
Bila je to takozvana á la carte zamisao konfederacije gdje bi svaka republika mogla da izabere u kojoj mjeri će biti uključena u zajednički projekat. U najkraćem, na zasjedanjima radnih grupa došao je do izražaja „stav Slovenije da prihvati samo veoma ograničeni zajednički institucionalni okvir”; Hrvatska je bila spremna na saradnju u brojnim oblastima, ali samo na međuvladinoj osnovi; Srbija nije mogla da prihvati razmatranja koja bi se zasnivala na najnižem mogućem imenitelju utvrđenih interesa i institucionalnih okvira.
Danas može da se nagađa kakvi bi bili odnosi u regionu da su današnje države čvršće, koliko god labavo ali čvršće nego danas, ostale povezane i da li je konfederacija bila moguća i da li bi se raspala poslije pet godina ili bi bila obesmišljena poput Zajednice nezavisnih država, imajući u vidu ambicije zasebnih republika.
Tek, ni te ambicije ne treba posmatrati iz današnje perspektive.
Koliko god se vjerovalo da, recimo, nije bilo moguće prevaziđi hrvatske težnje o ostvarenju „tisućljetnjeg sna”, jedno istraživanje rađeno u martu 1990. godine pokazalo je da je skoro dvije trećine Hrvata zapravo bilo za konfederaciju država, a računajući ispitane hrvatske Srbe, više od 50 odsto građana Hrvatske bilo je za tu opciju, birajući među opcijama od unitarne države do pune hrvatske nezavisnosti.
Dakle, to je bilo prije nego što je HDZ na prvim višestranačkim izborima osvojio apsolutnu vlast.
Jedno je sigurno. Konfederacija možda nije mogla da sačuva Jugoslaviju, ali je mogla da sačuva Jugoslovene. Da ih sačuva od rata.
(TBT, Nedeljnik)
