KULTURA
Čuveni roman
Borisa Pasternaka nije bio objavljen u Sovjetskom Savezu sve do 1988. godine,
na prvom mjestu zbog implicitne kritike sovjetskog društva. I baš to je razlog
zbog kojeg je CIA željela da Sovjeti tu knjigu čitaju, i zbog čega je
organizovala njeno prvo štampanje u Rusiji
FOTO: Pasternak
(Profimedia)
Početkom
septembra 1958. godine, pripadnik holandske tajne službe Jop van der Vilden
donio je kući najnovije oružje CIA za borbu Zapada protiv Sovjetskog Saveza –
oružje je nosio u maloj braonkastoj papirnoj kesi.
“I ja sam
imala obaveštajnog iskustva tako da sam znala da se radi o nečemu veoma važnom
što treba da se preuzme i proslijedi dalje”, priča njegova udovica, Rakel
van der Vilden.
Nije se radilo o
nekoj novoj, lukavoj, vojnoj tehnologiji. To je bila knjiga. Prvi primjerak
Doktora Živaga na ruskom jeziku.
“Bilo je
uzbudljivo. Pitali smo se šta će od svega da bude, da li će to da
funkcioniše”, kaže Van der Vildenova, koja je godinu dana pre tog događaja
napustila britansku vanjsko-obavještajnu službi MI6, nakon što se udala i
preselila da živi u Hag.
I dalje čuva
knjigu i papirnu kesu, sa datumom – subota 6. septembar 1958. – ispisanim
rukopisom njenog supruga.
Knjiga je bila
deo operacije tajnog štampanja knjiga, a Jopov zadatak je bio da knjigu preuzme
iz štamparije i prosledi je CIA. Plan je podrazumijevao da se nekoliko stotina
knjiga podjeli sovjetskim posjetiocima Briselske međunarodne izložbe koja se u
to vrijeme održavala u susednoj Belgiji.
Pasternak je dugo
bio jedan od najistaknutijih ruskih pesjnika, književnih prevodioca i
razumljivo je bilo pretpostaviti da bi posjetioci bili željni da pročitaju
njegov roman. Nadali su se da će neko ponijeti roman kući i prosljediti ga
prijateljima, od kojih bi neko mogao da ga kopira i proslijedi to
“samizdat” izdanje široj grupi ljudi.
Nedavno otvoreni
dosijei CIA objavljeni u novoj knjizi “Afera Živago: Kremlj, CIA i bitka
za zabranjenu knjigu”, govore o velikoj “propagandnoj
vrijednosti” romana i “unutrašnjoj poruci” koju roman nosi.
“Imamo
priliku da se sovjetski građani zapitaju šta nije u redu sa njihovom vladom,
kada tako dobro literarno delo čovjeka koji je priznat kao najveći živi ruski
spisatelj, nije dostupno u njihovoj zemlji”, piše u jednom nedavno
“otvorenom” izvještaju CIA.
Roman donosi
dijelom autobiografsku priču ruskog doktora i pjesnika Jurija Živaga tokom
turbulentnih decenija pre, za vrijeme, i poslije revolucije 1917. godine. Iako
oženjen, zaljubljuje se u drugu ženu, Laru – inače udatu za posvećenog
boljševika – a zaplet prati razvoj njihove na propast osuđene veze, dok se
njihovi životi upliću u značajne historijske događaje.
“Pasternakova
humanistička poruka – da svaki čovjek ima pravo na privatan život i zaslužuje
ljudsko poštovanje, bez obzira na nivo njegove političke lojalnosti i doprinosa
državi – predstavlja fundamentalni izazov sovjetskoj etici žrtvovanja individue
komunističkom sistemu”, stoji u izvještaju iz arhiva CIA.
“Mislim da
su Sovjeti najviše prigovarali zbog duha koji je roman nosio”, kaže Piter
Fim iz Washington posta, koautor knjige “Afera Živago”.
“Osjetili su da je protiv revolucije, da opisuje sovjetsku državu u veoma
negativnom svjetlu i prosto su ga smatrali neprihvatljivim”.
Znajući da mu
roman nikada neće biti objavljen u SSSR-u, Pasternak je odštampani rukopis
počeo da deli strancima 1956. godine. Među njima je bio italijanski komunista
Serđo D'Anđelo koji je radio u Moskvi kao novinar i honorarni agent za jednog
izdavača, također komunistu, Đanđakoma Feltrinelija.
D'Anđelo piše u
svojoj knjizi “Slučaj Pasternak” kako odlazi da se nađe sa
66-godišnjim autorom u njegovu seosku kuću u Perdelkinu, piščevoj oazi izvan
Moskve. Bilo je to u maju 1956. godine.
“Pasternak
je u ograđenoj bašti, nosi pantalone od ručno šivene tkanine, djeluje da je
pošao da orezuje biljke. Kada nas je primijetio, prišao je sa širokim osmjehom,
otvorio kapiju bašte i pružio ruku. Njegov stisak je lep i čvrst”, piše
on.
Dok predaje
D'Anđelu rukopis, Pasternak govori: “Neka obiđe svet”. Onda dodaje,
možda ironično: “Ovim ste pozvani da me gledate kako stojim ispred
streljačkog voda”.
Nedelju dana
kasnije, D'Anđelo je odletio iz Moskve do Istočnog Berlina – prtljag mu nije
pregledan – i lično ga odnio Feltrineliju, koji je potpisao ugovor sa
Pasternakom. Feltrineli odbija zahtjeve sovjetskih vlasti i italijanske
Komunističke partije da ne objavi knjigu „Doktor Živago”, i roman izlazi
na italijanskom jeziku u novembru 1957. godine. Dokumenti CIA otkrivaju da je
MI6 također uspeo da dođe do primjerka rukopisa – doduše nije jasno kako – i da
ga preda CIA. CIA potom organizuje da se izdanje na ruskom jeziku odštampa u
Hagu kod izdavača koji ima iskustva u štampanju ruskih knjiga.
“Nisu
željeli da uključenost Amerike na bilo koji način bude vidljiva, pa su odlučili
da bude štampana u nekoj drugoj zemlji”, kaže Van der Vildenova.
Ona vjeruje da je
njen muž izabran za ovu operaciju pošto je imao dobre kontakte sa izdavačima,
sa kojima je održavao vezu iz perioda holandskog pokreta otpora Nemcima tokom
Drugog svjetskog rata. Ruski emigranti su dijelili roman sovjetskim
posjetiocima – kojih je bilo nekoliko hiljada – u otvorenom djelu Vatikanovog
štanda na Briselskom sajmu.
“Pronalazili
smo korice knjige u đubretu u okolini sajma. Oni koji su dobili roman cijepali
su korice, i raspoređivali stranice po džepovima kako bi ih lakše
sakrili”, piše u knjizi “Afera Živago”.
I Pasternak je
čuo za ovu operaciju, te je pisao prijatelju u Pariz: “Da li je tačno da
se pojavio ‘Doktor Živago’? Izgleda da su posjetioci izložbe u Briselu mogli da
je vide”.
Petra Kuve, druga
koautorka knjige, kaže da je ukupan broj knjiga koji je dospio do Moskve ostao
nepoznat. “Našli smo jedan primjerak u Ruskoj državnoj biblioteci. Taj
primjerak je presretnut na carini i pohranjen u odeljenje za specijalne
kolekcije knjiga. To su bile zabranjene knjige”, kaže ona.
Nisu svi bili
zadovoljni ovom operacijom. Holandska kompanija koja je objavila knjigu nije
dobila dozvolu od vlasnika prava, Feltrinelija, koji im je zaprijetio tužbom.
Sudski skandal bi vjerovatno otkrio uključenost CIA u operaciju i nagodba sa
njim je bila imperativ. Da bi izbjegla slične probleme u budućnosti, CIA je
odlučila da odštampa svoje, džepno izdanje na ruskom jeziku, sa imenom
izmišljenog francuskog izdavača.
Primjerci te
knjige su dijeljeni sovjetskim i istočnoeuropskim studentima na Svjetskom
festivalu mladih u Beču 1959. godine, koji su organizovale komunističke
organizacije.
Sovjetski
pratioci tih mladih ljudi su im rekli: “Uzmite, pročitajte, ali nikako ih
ne nosite kući”.
Projekat „Doktor
Živago” je bio u sklopu širih napora CIA da zabranjene knjige probiju
gvozdenu zavjesu i postanu dostupne u zemljama Istočnog bloka. Organizovani su
projekti štampanja knjiga Džordža Orvela, Džejmsa Džojsa, Vladimira Nabokova i
Ernesta Hemingveja.
“Sada znamo
da su mislili da će književnost imati znatnog efekta i da su bili spremni da
ulože milione dolara godišnje, i prema procjenama, tokom Hladnog rata, unijeli
su oko 10 miliona knjiga i časopisa koji su cirkulisali cijelim Istočnim blokom”,
kaže Fin.
Pasternak je
1958. godine dobio Nobelovu nagradu za književnost, ali su ga sovjetske vlasti
primorale da je odbije. Iako je bio ocrnjen u sovjetskoj štampi, hiljade ljudi
se pojavilo na njegovoj sahrani, nakon što je preminuo od raka pluća, dvije
godine kasnije. “Doktor Živago” se prodao u milionima primjeraka
širom sveta, a 1965. snimljen je film koji je dobio Oskara. Ali roman nije
objavljen u Sovjetskom Savezu sve do 1988, u vrijeme Perestrojke Mihaila
Gorbačova. SSSR se urušio tri godine kasnije.
(TBT, Nedeljnik)
