GLOBAL
Uprkos slike
monolitnog, represivnog i fanatično religioznog društva koja se prikazuje na
Zapadu, Iran je zapravo zemlja velike političke i ideološke raznovrsnosti u
kojoj vladaju dvije krajnosti
FOTO: Ajatolah
Hamenei (public)
Kada se Iran nađe
u naslovima, obično je to zbog sukoba sa drugim zemljama kao što su Izrael i
SAD. Mnogo manje pažnje posvećuje se konfliktu Irana sa samim sobom, koji bijesni
već 40 godina, odnosno od vremena pred Islamsku revoluciju.
Uprkos slike
monolitnog, represivnog i fanatično religioznog društva koja se prikazuje na
Zapadu, Iran je zapravo zemlja velike političke i ideološke raznovrsnosti u
kojoj vladaju dvije krajnosti.
Iran nema kulturu
“pasivnog građanstva”, iako vlast već decenijama nastoji da je
stvori. Ono što karakteriše ovu zemlju jeste neumorna odlučnost da se ospori
nepravda i preuzme kontrola nad vlastitom sudbinom – od revolucionarnih mislilaca
koji su oborili šaha Rezu Pahlavija, preko reformista koji su htjeli da
liberalizuju Iran i oslobode ga teokratije, pa sve do savremene generacije
aktivista koji su direktno izazvali klero-političku elitu i za to skupo
platili.
Današnji
aktivisti i reformisti i dalje se bore da pomire islam sa konceptom prosvjećnja
svih ljudi, nevezano od vjere i pola. Konzervativci koji vladaju zemljom, sa
druge strane, nemaju slične dileme – samo pravi vjernici mogu da u čestvuju u
politici, pri tom je ekskluzivno pravo režima da odredi ko je pravi vjernik, a
ko to nije.
PITANJE ZAPADA
Posljednji
iranski šah Reza Pahlavi bio je saveznik SAD i otvorio je zemlju za zapadni
uticaj i novac. Ti koraci bili su katalizator nezadovoljstva i popularnosti
disidenata. Sociolozi kao što su bili Ali Šarijati i Al e Ahmad, pokušavali su
da artikulišu anti-zapadni stav sa modernom vizijom Irana kao revolucionarnog
šiitskog društva. Njihov stav bio je da je “istočna spititualnost”
superiorna u odnosu na “zapadni materijalizam” i zastupali su
stanovište da Zapad nikada neće moći da razumije Iran zbog jedinstvene kulture
potpuno strane zapadnom umu.
U godinama prije
revolucije, iranski disidenti bili su jako podijeljeni, ali svi su imali jednu
zajedničku crtu – odbijanje koncepta “modernog prosvjetiteljstva”. Za
prorežimske intelektualce, ovaj koncept individualnih prava postavljao je
nedopustive granice na moć države. Za marksiste i ljevičare, potreba za
nacionalnim jedinstvom protiv šahove tiranije i stranog uticaja imala je
prednost u odnosu na individualna prava. Za religijske disidente, prosvjetiteljska
misao je božanstvu pridavala atribute humanosti, što je dalje otvaralo put
materijalizmu, ateizmu i religijskoj devijantnosti.
Istovremeno,
Šarijati i Ahmad bili su selektivni u antipatiji prema Zapadu. Vrlo lako su
optuživali svoje protivnike da su “garbzadegi (zatrovani Zapadom)”,
dok su sa druge strane hvalili zapadne kritičare prosvjetiteljskog koncepta,
kao što su Martin Hajdeger i Mišel Fuko, prilagođavajući istovremeno njihove
ideje iranskom kontekstu.
Takve
kontradikcije i tenzije obilježile su iransku revolucionarnu misao, naročito
pošto je šah napustio zemlju, a njegov glavni protivnik Ajatolah Ruholah
Homeini stupio na vlast i proglasio teokratski sistem.
GREŠKE
Kada je preuzeo
vlast, Homeini je gotovo odmah marginalizovao ljevičare i sekulariste koji su
sa islamistima bili udruženi u svrgavanju šaha. Vrlo brzo je postalo jasno da
pod Homeinijem, novonastala Islamska republika neće podsticati vladavinu
inteligencije kojoj su se Šarijati i drugi disidenti nadali. Umjesto toga,
rezultat revolucije bio je “velayat-e faqih”, odnosno “bogom
dano pravo sveštenstva da vlada”.
Do početka 90ih,
nezadovoljstvo intelektualaca je počelo da se osjeća, a represija režima nad
društvom i politikom postajala je sve jača. Mnogi revolucionari počeli su da
traže novi jezik kojim bi artikulisali svoje nezadovoljstvo.
Tako je nastao
talas takozvanih “novih islamskih mislilaca”. Vodeća figura među
njima bio je Abdolkarim Soruš, diplomirani hemičar i filozof, sljedbenik
Šarijatija. Soruš se u Iran vratio iz Velike Britanije odmah po okončanju
revolucije. Nove vlasti zadužile su ga da reformiše obrazovanje i “očisti
univerzitete od zapadnog uticaja”.
FOTO: (Reuters)
Kao
intelektualac, Soruš je uvideo da Homeini ne nastoji da dijeli moć ni sa kim,
naročito ne sa intelektualcima reformistima, pa se umjesto islamizmu okrenuo
određenom obliku liberalizma. Zbog svojih stavova postao je meta militantnih
konzervativaca koji su zatvorili njegov časopis, oduzeli mu sva akademska
priznanja, ispitivali ga i fizički napadali, zbog čega je Soruš po drugi put
bio primoran da pobjegne iz zemlje.
Iako već
decenijama živi u SAD, Soruš je novoj generaciji postao ono što je Šarijati bio
njegovoj.
Ipak, dvije
glavne mane Soruševog pokreta bile su to što su prednost individualnih sloboda
otkrili tek kada su ih izgubili, i to što nisu prigrlili ideale prosvjetiteljstva.
Ono što je reformiste sprečavalo da prihvate prosvjetiteljstvo bio je upravo
koncept univerzalne slobode i jednakosti. Mnogi reformisti prihvatali su ove
ideje, ali samo primenjene na “prave muslimane”. Čak i Soruš, koji je
od reformista najbliži idealima prosvjetiteljstva, nikada nije uklonio
distinkciju između vjernika i svih ostalih
DOBRA DJECA
Danas, iranski
mislioci u neku ruku idu ruku pod ruku sa aktivistima koji su rođeni u vrijeme
ili neposredno poslije revolucije. Oni čine kičmu takozvanog Zelenog pokreta
koji je 2009. priredio masovne proteste protiv novoizabranog islamističkog
predsjednika Mahmuda Ahmadinedžada.
Univerzitetski
studenti, novinari, blogeri, borci za ljudska prava i prava žena, aktivisti
protiv smrtne kazne – svi su se okupili oko Zelenog pokreta, koji je
nemilosrdno ugušen hapšenjima i prebijanjima.
Iako su obećanja
Zelenog pokreta ugašena, duh reformista nije mrtav, a ono što je naročito
pozitivno jeste to što nova generacija, za razliku od Soruševe i Šerijatijeve u
potpunosti izbjegava diskurs islama i kreće se ka idealima prosvjetiteljstva.
Današnji mislioci
ne moraju da se takmiče sa “harizmatičnim” figurama kao što je bio
Homeini, koji je hteli oni to ili ne hteli, uvlačio sve protivnike u religijski
diskurs. Nova generacija reformista otkrila je da sve veći deo iranske
populacije ne podržava Homeinijevu premisu da je “islam rešenje”.
Zbog toga, iako je sveštenstvo i dalje glavni igrač, djeluje kao da režim neće
još dugo moći da izbjegava suočavanje i priznavanje modernizacije iranskog
društva koje se konačno otvara idealima prosvjetiteljstva.
(The Bosnia Times,
FA)
