KOLUMNA
Nedavno, kad sam odgovarao na pitanja čitalaca Süddeutsche Zeitunga o izbjegličkoj krizi, pitanje koje je privuklo najveću pažnju ticalo se demokratije – ali sa desničarskim populističkim obrtom. Otkud Angeli Merkel pravo da pozove stotine hiljada izbjeglica u Njemačku?
Piše: Slavoj
Žižek, thebosniatimes.ba
Ponekad lica
postaju simboli anonimnih sila koje stoje iza njih. Zar lice glupo osmjehnutog
predsjednika Eurogrupe Jeroena Dijsselbloema nije bilo simbol brutalnog
pritiska na Grčku? Nedavno je Transatlantsko trgovinsko i investicijsko
partnerstvo (TTIP) – evropski rođak Transpacifičkog partnerstva – dobilo novi
simbol: hladno lice evropske komesarke za trgovinu Cecilije Malmström, koja je
ovako odgovorila na pitanje o masovnom javnom suprotstavljanju TTIP-u: „Ne
dobijam svoj mandat od evropskih građana.“
Sada se pojavio i
treći takav simbol: Frans Timmermans, prvi potpredsjednik Evropske komisije,
koji je 23. decembra 2015. oštro prekorio poljsku vladu zato što je usvojila
novi zakon kojim je ustavni sud Poljske podređen njenom autoritetu. Timmermans
je osudio i zakon koji omogućuje poljskom parlamentu da smjeni sve direktore
javnih televizijskih i radijskih kompanija u zemlji. Poljski nacionalisti odmah
su oštro reagovali i upozorili Brisel „da bude uzdržaniji kad podučava i
opominje parlament i vladu jedne suverene i demokratske države“.
Sa standardnog
lijevog liberalnog stanovišta neumjesno je navesti ta tri imena u nizu:
Dijsselbloem i Malmström oličavaju pritisak briselskih birokrata (bez
demokratske ligitimizacije) na demokratski izabrane vlade, dok je Timmermans
intervenisao da bi zaštitio osnovne demokratske institucije (nezavisnost suda i
slobodu štampe). Upoređivanje brutalnog neoliberalnog pritiska na Grčku sa
opravdanom kritikom Poljske može izgledati nepristojno, ali zar reakcija
poljske vlade nije pogodila metu? Timmermans je zaista vršio pritisak na
demokratski izabranu vladu jedne suverene države.
Nedavno, kad sam
odgovarao na pitanja čitalaca Süddeutsche Zeitunga o izbjegličkoj krizi,
pitanje koje je privuklo najveću pažnju ticalo se demokratije – ali sa
desničarskim populističkim obrtom. Otkud Angeli Merkel pravo da pozove stotine
hiljada izbjeglica u Njemačku? Nije mi namjera da podržim antiimigrantsku
politiku, već da ukažem na granice demokratske legitimizacije. To isto važi za
one koji se zalažu za radikalno otvaranje granica: jesu li oni svjesni da
njihov zahtjev, s obzirom na to da su naše demokratije u stvari demokratije
nacionalnih država, podrazumeva suspendovanje demokratije – drugim riječima da
bi trebalo dopustiti ogromnu promjenu bez demokratske rasprave?
Ovde se susrećemo
sa starom dilemom: šta se događa s demokratijom ako je većina sklona da glasa
za rasističke i seksističke zakone? Lako je zamisliti demokratizovanu Evropu, s
mnogo angažovanijim građanima, u kojoj su većinu vlada formirale
antiimigrantske populističke stranke. Ne plašim se zaključka da emancipatorne
politike ne bi smele da budu a priori nametnute formalnim demokratskim
procedurama legitimizacije.
Naravno, nijedan
privilegovani politički akter ne posjeduje urođeno znanje o tome šta je
najbolje za ljude i nema pravo da im nameće svoje odluke protiv njihove volje
(kao što je radila staljinistička komunistička partija). Međutim, kada volja
većine očigledno krši osnovne emancipatorne slobode, ne samo da imamo pravo već
i dužnost da se suprotstavimo većini. Ovo nije razlog da se preziru demokratski
izbori – već samo insistiranje na tome da oni sami po sebi nisu pokazatelj
Istine. Po pravilu izbori odražavaju konvencionalnu mudrost determinisanu
hegemonističkom ideologijom.
Tako kritičari
Evropske unije s ljevice dospijevaju u škripac: oni žale zbog „deficita
demokratije“ Evropske unije i predlažu načine da se odlučivanje u Briselu učini
transparentnijim, ali podržavaju „nedemokratske“ briselske upravljače kada ovi
vrše pritisak na demokratski legitimizovane „fašističke“ tendencije. Iza te
protivrječnosti stoji Veliki zli vuk evropske liberalne ljevice: prijetnja
novog fašizma koju otjelovljuje antiimigrantski desničarski populizam. To
strašilo se opaža kao glavni neprijatelj protiv kog svi treba da se ujedinimo,
od radikalne ljevice (šta god da je od nje ostalo) do mejnstrim liberalnih
demokrata (uključujući i evropske administratore kao što je Timmermans). Evropa
se opisuje kao kontinent koji nazaduje ka novom fašizmu i koji se hrani
paranoičnom mržnjom i strahom od vanjskog etničko-religijskog neprijatelja
(uglavnom muslimana). Taj novi fašizam je dominantan u nekim postkomunističkim
istočnoevropskim zemljama (Mađarska, Poljska itd.), a jača i u mnogim drugim
evropskim zemljama u kojima se invazija muslimanskih izbjeglica vidi kao
prijetnja za evropsku civilizaciju.
No da li je to
zaista fašizam? Taj termin se odveć često koristi kako bi se izbjegla detaljna
analiza. Holandski političar Pim Fortuyn, ubijen maja 2012, dvije sedmice prije
nego što je osvojio očekivanu petinu glasova, bio je paradoksalna figura:
desničarski populista čiji su lični atributi i mišljenja (najčešće) bili skoro
savršeno „politički korektni“: bio je gay, bio je u dobrim ličnim odnosima s
mnogim imigrantima i posjedovao je urođeno osjećanje ironije, itd. – ukratko,
bio je dobar, tolerantan liberal po svemu osim po svom osnovnom političkom
stavu. Suprotstavljao se fundamentalističkim imigrantima zato što su
netolerantni prema homoseksualnosti, prema ženskim pravima, vjerskim razlikama
itd. Dakle, oličavao je presjek između desničarskog populizma i liberalne
političke korektnosti. Možda je morao da umre zato što je bio živi dokaz da je
dihotomija između desničarskog populizma i liberalne tolerancije lažna – da je
tu riječ o dvije strane istog novčića.
Mnogi levi
liberali, poput Jürgena Habermasa, idealizuju „demokratsku“ Evropsku uniju,
koja nikad nije postojala. Skorašnja politika EU samo je očajnički pokušaj da
se Evropa podastre globalnom kapitalizmu. Uobičajena kritika Evropske unije
koja dolazi od lijevih liberala – u osnovi dobra, ali s „deficitom demokratije“
– odaje istu naivnost koju su pokazivali kritičari bivših komunističkih zemalja
kada su podržavali komuniste, ali se žalili zbog nedostatka demokratije. U oba
slučaja deficit demokratije je nužan dio strukture.
U decembru 2014,
u vezi sa vjerovatnom pobjedom Sirize u Grčkoj, Financial Times je objavio
kolumnu naslovljenu: „Najslabija karika Evrozone su glasači“. U idealnom svijetu
Pink Lady, Evropa se oslobađa te „najslabije karike“ i eksperti dobivaju moć da
direktno nameću ekonomske mere. Ako se dogode izbori, njihova uloga je da
potvrde konsensus eksperata.
Kao što je rekao
evrokrata i bivši premijer Italije Mario Monti: „Oni koji vladaju ne smiju sebi
dopustiti da ih potpuno sputaju parlamentarci.“
Jedini način
djelovanja protiv „demokratskog deficita“ globalnog kapitalizma bio bi posredan
– preko nekog transnacionalnog entiteta. Ali nacionalna država ne može da služi
kao demokratski bedem za zaštitu od globalnog kapitalizma iz dva razloga: prvo,
ona je a priori u lošem položaju u vrijeme kad ekonomija funkcioniše kao
globalna sila; drugo, da bi to radila, nacionalna država bi morala da mobiliše
nacionalističku ideologiju i tako se otvori prema populizmu desnice. Danas su
Poljska i Mađarska dvije takve nacionalne države koje se suprotstavljaju
globalizaciji.
Tako stižemo do
glavne protivrječnosti globalnog kapitalizma: nametanje globalnog političkog
poretka koji bi odgovarao globalnoj kapitalističkoj ekonomiji strukturno je
nemoguće, i to ne zato što je empirijski teško organizovati globalne izbore ili
osnovati globalne institucije.
Pravi razlog je
to što globalno tržište nije neutralna, univerzalna mašina koja ima ista
pravila za sve. Ono iziskuje ogromnu mrežu izuzetaka, variranja vlastitih
pravila, izvanekonomske (vojne) intervencije itd. Dok naša ekonomija postaje
sve globalnija, ono što je „potisnuto“ iz anonimne globalne ekonomije vraća se
u politiku: stare fiksacije i partikularni (etnički, vjerski, kulturni)
identiteti. Ta tenzija danas definiše naš usud: globalno, slobodno cirkulisanje
robe praćeno sve većim društvenim podjelama. Roba sve slobodnije cirkuliše, ali
ljudima se preprečuje put novim zidovima, od fizičkih zidova (na Zapadnoj obali
i između Sjedinjenih Država i Meksika) do ponovnog insistiranja na etničkim i
vjerskim identitetima.
Znači li to da
treba da zaobilazimo temu demokratizovanja Evrope kao slijepu ulicu? Naprotiv,
to znači da upravo zbog njenog velikog značaja treba da joj pristupimo na
radikalniji način.
Problem je dublji
i važniji: kako da mijenjamo osnovne koordinate našeg društvenog života, od
ekonomije do kulture, da bismo ostvarili demokratiju kao slobodno, kolektivno
odlučivanje, a ne samo kao ritual legitimizovanja odluka koje su donijete
drugdje?
(The Bosnai
Times, In These Times)
