KOLUMNA
U jugoslovenskim ratovima iz 90-ih godina
prošlog stoljeća manipuliralo se podgrijanom retorikom iz Drugog svjetskog
rata.
Piše: Natalie Nougayrède, thebosniatimes.ba
Čini se da je Evropa preplavljena historijskim
preokupacijama. To bi moglo odrediti budućnost kontinenta, jednako kao i ishod
njemačkih političkih neprilika, stanje italijanskih banaka ili odgovor na
pitanje da li će Britanija poslije brexita uspjeti sklepati sporazum o
tranziciji. Građani Grčke su nedavno protestovali zato što susjedna bivša
jugoslovenska republika koristi ime Makedonija. U Parizu se vodi intenzivna
debata o tome da li pisac Charles Maurras, vodeća figura francuskog
ultranacionalizma i antisemitizma s početka 20. vijeka i istaknuti pristalica
Višijevog režima – zaslužuje zvaničnu komemoraciju na okruglu godišnjicu svog
rođenja (Maurras je rođen 1868). Novi poljski zakon kojim se zabranjuje svaka
rasprava o ulozi Poljske u Holokaustu izazvala je razmjenu oštrih riječi sa
Izraelom i SAD-om. U Njemačkoj gdje je AfD, stranka krajnje desnice, osvojila
94 sjedišta u Bundestagu, lokalni berlinski političar (palestinskog porijekla)
predložio je da se za nove migrante uvede obavezna posjeta memorijalnim
kompleksima koncentracionih logora kao dio „kurseva integracije“.
Razmirice oko evropske historije nisu nove.
Jedan od primjera je duga austrijska rasprava o tome šta uraditi sa Hitlerovom
rodnom kućom u gradiću Brunau. Naslijeđe kolonijalizma je česta tema u
francuskim, britanskim i holandskim debatama. Populistički režimi u Poljskoj i
Mađarskoj oslanjaju se na ponovno pisanje historije ili na vrlo selektivan
pristup prošlosti koji odgovara njihovim političkim ciljevima. Agresija Rusije
u Ukrajini bila je praćena velikom propagandnom kampanjom o borbi protiv
„fašizma“. U jugoslovenskim ratovima iz 90-ih godina prošlog vijeka manipuliralo
se podgrijanom retorikom iz Drugog svjetskog rata. Naravno, historijske
opsesije nisu samo evropska osobina. Pogledajte kako Zimske olimpijske igre u
Koreji oživljavaju 65-ogodišnje hladnoratovske traume dvije zemlje. Obratite
pažnju kako se u SAD-u o davnom građanskom ratu raspravlja sa žestinom kakvu
nismo doživjeli još od pokreta za građanska prava iz 60-ih godina prošlog vijeka.
Ali historijske debate imaju posebnu težinu u
Evropi zato što čitav evropski projekt počiva upravo na prevazilaženju historijskih
mržnji i građenju uzajamnog povjerenja. Evropsku uniju u njenom današnjem
obliku nisu omogućili ni dominacija koja prati oružanu pobjedu ni zamrznuto
primirje, već strpljivo, promišljeno i odmjereno približavanje. Nijemci taj
proces nazivaju Vergangenheitsbewältigung – što je teško prevodiva riječ koja
označava kombinaciju analiziranja prošlosti i suočavanja s njom, izvlačenja
odgovarajućih pouka iz prošlosti i učenja da se s njom živi.
Boris Johnson je u pravu kada kaže da je
evropski projekt u svoje jezgro postavio cilj prevladavanja strahota koje su se
događale na kontinentu u 20. vijeku. (Manje je u pravu kada tvrdi da Evropa
napreduje ka federalizmu – to je u ovom trenutku pusta želja.) Često se kaže da
je evropski projekt najbolji lijek protiv rata, ali on je zamišljen i kao lijek
protiv falsificiranja historije.
Pomirenje je temelj postojanja Evropske unije.
Zato su, na primjer, grčki napadi na Njemačku tokom krize evrozone
(demonstranti u Atini su nosili portret Angele Merkel sa nacističkim šljemom)
izazivali takvu zabrinutost. Zato je izbjeglička kriza iz 2015, dok se širila
Balkanom, izazivala strah da bi se u tom regionu opet mogli rasplamsati sukobi.
Historija se izvjesno nije završila 1989, već nam se vraća dok se sprema
proslava primirja u Prvom svjetskom ratu potpisanog u vagonu voza kod Kompjenja
u sjevernoj Francuskoj. Američki historičar Francis Fukuyama je nedavno rekao
da su „politike identiteta zapravo politike traženja priznanja“. Nacionalnim sjećanjima
potrebno je priznanje, ali to nije isto što i zataškavanje. Francuskom predsjedniku
Emmanuelu Macronu – koji se predstavlja kao lider koji će „ponovo pokrenuti“
Evropu – to je dobro poznato. On se
često poziva na svog profesora, filozofa Paula Ricoeura koji se bavio historijom,
sjećanjem i zaboravom.
Zvanični govor u Evropi prepun je historijskih
referenci. Teže je naći događaje, memorijalne komplekse, iskaze, obrazovne
programe ili muzeje u kojima je izložen čitav evropski mozaik sačinjen od
različitih nacionalnih historija, sklopljen tako da nam pomaže u razumijevanju
života, historije i iskustava drugih. Evropljani historiju svojih susjeda i
dalje posmatraju iz perspektive sopstvene nacionalne prošlosti. Time se dobrim
dijelom može objasniti sve dublji psihološki jaz između evropskog istoka i
zapada, ali i sjevera i juga.
Dijametralno različite interpretacije historije
mogu biti okidači sukoba. Njihova posljedica može biti i ravnodušnost kada
stvari krenu naopako. Godine 2007. premještanje sovjetskog ratnog memorijalnog
kompleksa u Talinu, glavnom gradu Estonije, poslužilo je Rusiji kao izgovor da
pokrene prvi cyber napad čiji je cilj bio paraliziranje svih institucija te
zemlje. Zapadnim Evropljanima je bilo potrebno izvjesno vrijeme da shvate
dubinu i značaj tog događaja, djelimično i zbog rastućeg jaza u historijskim
percepcijama ruske i evropske strane.
Posjeta historijskim muzejima širom Evrope
razotkriva nam njenu rasparčanost. Niko osim Njemačke nije radio na
objašnjavanju prošlih zločina. Vergangenheitsbewältigung je još uvijek proces
koji na mnogim mjestima tek treba da počne. Mislila sam o tome tokom nedavne
posjete lokalnom historijskom muzeju u Marseilleu. On nam govori o procvatu
ovog lučkog grada od 1830. godine poslije francuskog osvajanja Alžira, ali bez
osvrta na stradanja koja je to osvajanje izazvalo u Alžiru.
Današnja uznemirenost Evrope, njen angst, posljedica
mnogih kriza i nezadovoljstva srednje klase, praćena je prevrednovanjem historijskih
ideja koje su nekada smatrane čvrstim kao stijena, ali to više nisu. Nije riječ
o amneziji, već prije o pomami za fragmentarnim i kontroverznim tumačenjima historije.
Sve je u ponudi. Nestao je konsenzus o osnovnim činjenicama.
Prošle godine je 100 historičara i pisaca iz
raznih zemalja objedinilo različita sjećanja u čudesnoj knjizi koja je
objavljena u Parizu pod naslovom Evropa, naša historija. Također prošle godine,
institucije Evropske unije su osnovale muzej u Briselu posvećen zajedničkoj
evropskoj prošlosti i nastojanjima kontinenta da prevlada najmračnija poglavlja
u svojoj historiji. Potrebno nam je više ovakvih poduhvata.
(TBT, The Guardian)
