CIVILIZACIJA
Beč je kolijevka
modernizma i fašizma, liberalizma i totalitarizma – strujanja koja su
oblikovala dobar dio Zapadne misli i politike počela su u austrijskoj
prijestonici i zauvijek su obilježena njenim intelektualnim šmekom
FOTO: Ilustracija
(Pixabay)
Preko kamena
kojim je popločan Bečki Mihaelerplac, svijet imperija, valcera, zulufa i brkova
mrgodi se naspram savremenog doba psihoanalize, atonalne muzike i čisto
izbrijanih lica. U jednom uglu leži monumentalni, neobarokni ulaz u palatu
Hofburg, sjedište dinastije Habzburg, a
u drugom, Loshaus, pravilnih linija i glatkih fasada, jedna od prvih zgrada
građenih u internacionalnom stilu. Ovaj nagovještaj modernizma, rađen po
projektu Adolfa Losa, završen je 1911. godine, manje od 20 godina nakon
završetka kupolom natkriljene palate prema kojoj je otvoren njegov ulaz. Ipak,
ta dva zdanja oličavaju potpuno različita estetska načela, suprotstavljene
poglede na stvarnost, da su se mnogi zaplitali može li društvo koje proizvodi
takve opozite uopšte da opstane. Car Franc Jozef je navodno spuštao zavjese
svojih odaja kako ne bi morao da posmatra novi svet koji se pomaljao na
suprotnoj strani trga.
Skeptici su bili
u pravu. Društvo “carstvujušće Vijene” nije moglo da opstane. Ipak,
ideje i umjetnost koje je na svijet donio ovaj veoma plodan period bečke
historije, u periodu između 1880. i 1920. godine opstao je, od modernističke
arhitekture Losa, do simbolističkih platna Gustava Klimta, od Šoenbergove
atonalne muzike i Mlerovog Šturm und Dranga, do filozofije Ludviga Vitgenštajna.
Oni stanovnici Beča koji su izbjegli od nacizma održavali su zapadna društva
tokom Hladnog rata, vaspostavljajući tradicije empiricizma i liberalne
demokratije.
Bečki kvasac je
nahranio tijesto čitave jedne revolucionarne generacije koja je bila u zamahu
širom Evrope s kraja 19. vijeka, od Berlina do Londona. Bečko buntovništvo je
bilo najintenzivnije i najšireg dometa. I izazvalo je najekstremnije reakcije.
Tamo je Hitler, došavši iz austrijske provincije 1908. godine, počeo da razvija
svoje teorije o rasi i moći. Tako je Beč postao kolijekva modernizma i fašizma,
liberalizma i totalitarizma – strujanja koja su oblikovala dobar dio Zapadne
misli i politike u periodu kada je sam Beč počeo da opada i urušava se, pa do
današnjeg dana. Protekli vijek bio je vijek Beča.
Ono što je Beč iz
vremena pre 1914. godine izdvajalo od drugih evropskih prijestolnica i davalo
bečkoj školi poseban intelektualni šmek jeste činjenica da je riječ o
imperijalnom gradu a ne pukoj nacionalnoj prijestolnici. Beč je bio sjedište
Austro-Ugarske, carstva koje je obuhvatalo oko 53 miliona stanovnika i
prostiralo se od Innsbrucka na zapadu, pa skoro do Crnog mora na istoku. Nakon
1867. carstvo je podijeljeno na dva konstitutivna dijela, Ugarsku kojom su iz
Budimpešte dominirali Mađari i heterogenu, multietničku, višejezičnu polovinu
kojom je vladao Beč. U skadu s svojim višenacionalnim sadržajem, ta polovina
često nije bila nazivana austrijskim imenom, već kao Cislajtanija, po jednoj od
pritoka Dunava.
Tokom druge
polovine 19.vijeka, podanici Franja Jozefa su se sa svih strana slijevali u
glavni grad: Italijani, Slovaci, Poljaci, Slovenci, Moravci, Nemci, i posebno
Česi. Do 1910. godine, Beč je narastao na 2 miliona stanovnika, što ga je u tom
času činilo šestim po veličini gradom u svijetu. Bogatstva koja je proizvodilo
rapidno industrijalizujuće carstvo, a koja su često bila u rukama jevrejskih
ili porodica jevrejskog porekla, poput Vitgenštajnovih i Efrusijevih,
preoblikovala su gradsku panoramu. Njihove ogromne palate su krasile ulicu
Ringstrasse, najotmjeniji gradski bulevar. Do 1914. godine, Jevreji su narasli
na čitavih 5% stanovništva Cislajtanije. Iako nisu uživali prava nacionalne i
jezičke zajednice, bila su im dostupna sva građanska prava. Prema pisanju Karla
Šroskea, najvećeg istoričara pomenutog perioda, oni su postali
“nadnacionalni ljudi u jednoj multinacionalnoj državi, narod koji je
ponunio upražnjeno mjesto negdašnje aristokratije, a njihovo bogatstvo je raslo
i opadalo u skladu s kretanjima liberalne, kozmopolitske države.”
Beč je okupljao
mješavinu različitih klasa i narodnosti, sudbina i pogleda na svet. Naručite
bečku kafu u jednoj od savremenih gradskih kafeterija, predlaže Stiven Beler,
hroničar Austrije, pomješajte vrelo mlijeko s gorkim napitkom, i kultura
“carske Vijene” će vam se predočiti, rastvaranjem različitog u cilju
stvaranje nečeg novog. Bečka kulturna elita je ohrabrivala intelektualne sukobe
u cilju stvaranja novih vrijednosti. “Bilo je sjemenki u vazduhu”,
kako je pisac Štefan Cvajg čudnovato zapazio.
U tom kotlu
jezika i naroda, uloge polova su se redefinisale budući da su bečki
intelektualni napori bili usmjereni ka cilju pronalaženja univerzalnih vidova
sporazumevanja i pravog čovječjeg lika skrivenog iza fasade društvenih
konvencija. Iz toga su nastale neki od najplodnijih intelektualnih pravaca 20.
vijeka, kao i mnogi od njihovih često veoma ekscentričnih nosilaca. Među njima
je najpoznatiji Sigmund Freud, otac psihoanalize koji je ovu disciplinu razvio
u cilju izučavanja arhetipova nesvjesnog.
FOTO: Ilustracija
(Pixabay)
Djelo “Tractatus
Logico-Philosophicus” Ludviga Vitgenštajna do danas ostaje jedan od
najpoznatijih tekstova Bečke filozofije. Pionirski logički pozitivizam Bečkog
kruga kojim su dominirali Moric Šlik i Rudolf Karnap (obojica pridošli iz Njemačke)
verovatno je jedan od najvećih uticaja na savremenu analitičku filozofiju sa
njenim snažnim scijentističkim afinitetima. Najostvareniji pripadnik ovog
kružoka je Oto Nojrat. Povrh svog filozofskog pisanja, on je načinio revoluciju
na polju prenošenja znanja novim vidovima pojednostavljivanja informacija uz
pomoć grafičkih piktograma: načiniti znanje opštedostupnim znači načiniti ga
demokratskim. U njegovim “Izotopima” se nalazi korijen raznih vidova
vizuelizacije podataka koji su danas u upotrebi.
Bečka škola je
otvorila i nova polja istraživanja, među njima i famozni seksualni odnos.
Frojdu je u tome prethodio Rihard Kraf Ebing koji je studirao u Gracu prije
doslaska u Beč gde će 1886. objaviti djelo “Psychopathia Sexualis”, prvi
pokušaj primene rigorozne naučne metodologije na polju proučavanja
seksualnosti. Sudske presude je koristio u proučavanju fenomena
homoseksualnosti i biseksualnosti. Njegova djela su popularizovala pojmove
sadizma i mazohizma.
Djelimično je i
sam car doprinjeo otvaranju Beča ka modernim senzibilitetima. Iako veoma
konzervativnog ukusa, Franc Jozef je imao dužnost prema svim narodima svog
carstva, nastojeći da im garantuje slobodu kretanja, vjeroispovesti, i slobode
štampe, a u skladu s liberalnim ustavom donijetim 1867. godine. Prema tome,
najokorjelija evropska monarhija je često podržavala najavangardniju umjetnost
toga vremena, poput pokreta Bečkog secesionizma iz 1897. godine, nastojeći da
univerzalnim jezikom umetnosti i nauke poveže svoje carstvo. Pripadnici ovog
pokreta su osmišljavali izgled državnih poštanskih markica i novčanica
nacionalne valute. Car je možda zastorima sklanjao pogled sa Loshausa, ali je
dozvolio da isti bude izgrađen.
ANŠLUS I GODINE
KOJE SU USLEDILE
Tenzije i sukobi
koji su bili vrlo plodonosni za kulturni život Beča pokazali su se pogubnim za
carstvo u cjelini. Napadnuto snagama rastućih nacionalizama, prije svega
pangermanskim, kosmopolitko društvo je počelo da se urušava. Priliv novog
stanovništva u prestonicu je izazvao snažnu reakciju među pripadnicima njemačke
radničke klase; češki imigranti su bili naročito voljni da rade za manje para u
lošijim uslovima. U isto vrijeme češki, srpski i drugi nacionalisti su sve
snažnije i istrajnije agitirali za nezavisnost svojih naroda.
Jevreji, kao
nadnacionalan narod u jednoj multietničkoj državi, lako su postali meta svakog
nacionalističkog neprijatelja carstva. Georg Šoenerer, sin uspješnog bečkog
industrijalca, bio je prvi koji je pretvorio anti-semitizam u politički
program, nastojeći da se obračuna sa “krvoločnim vampirima” koji
“kucaju na uske prozore kuća njemačkih radnika i zemljoradnika.”
Nezaposlenost, rastuće cijene i nedostatak stambenog prostora u Beču izazivali
su bijes mnogih Nijemaca u periodu nakon 1900. godine, što je dovelo do nereda
i učestalih napada na pripadnike drugih naroda. Karl Luege je usmjerio
Šoenererov anti-semitizam u politički pokret, vodeći kampanju za gradonačelnika
pod sloganom “Beč je njemački i mora ostati Njemački”. Njegovo
eksplicitno odbacivanje multietničkog karkatera Beča dovelo ga je u neposredni
sukob s carem. Iako je osvojio potrebnu većinu u gradskom veću na izborima
1895. Franc Jozef je odbijao da mu odobri imenovanje zbog anti-semitskih
stavova. Nakon dvije godine otpora, car se povinovao pritisku javnosti što je
Lugera dovelo na mjesto gradonačelnika koje će držati do 1910. godine.
To je, suštinski,
označilo početak kraja liberalnog Beča. Nakon svršetka rata i sloma monarhije,
naišao je kratak period procvata progresivne socijal-demokratije, poznat pod
nazivom “Crveni Beč”. No, kako je vrijeme prolazilo tako su
konzervativne provincije uspostavljale sve čvršću kontrolu nad političkim
životom okrnjene Austrije. Godine 1933. Engelbert Dolfus se dokopao vlasti u
ime ideologije austrofašizma, što je popločalo put dolasku nacizma Anšlusom
1938. Hitler je bio pod temeljnim uticajem Šoenerera i naročito Luegera. Rado
je prihvatio sve žalbe svojih prethodnika usmjerene na Jevreje i fenomen rasnog
miješanja. Bečke građane je nazivao odbojnom ruljom. Tako je liberalni Beč
proizveo i vlastiti opozit: militantni nacionalizam i anti-semitizam. U
međuratnom periodu, ove snage su postepeno ovladale Austrijom što je dovelo do
velikog egzodusa njenih elita. Jedan od posljednjih koji je pobjegao 1938.
godine bio je Sigmund Frojd.
Većina izgnanika
otišla je u Britaniju i Ameriku, gdje su najčešće nailazili na topao prijem.
Njihov najznačajniji doprinos Zapadu bio je primjena savremenog
“scijentističkog” metoda u poljima koja su do tada bila prepuštena
teoretisanju amatera ili pak bila potpuno zanemarena. Rezultat ovoga je
preobražaj mnogih aspekata savremenog života.
Bečki
intelektualci su bili ubjedljiviji od svoje konkurencije.
Uzmimo primer
Šarlote Bueler, pionirke dječje psihologije. Ona je rođena u Berlinu, od
roditelja Jevreja, ali se preselila u Beč, zajedno sa svojim mužem Karlom 1922.
godine. Na bečkom univerzitetu, mukotrpnim neposrednim posmatranjem, Buelerovi
su razvili svoje uticajne tehnike testiranja odgovora: načina na koji se
formira dječji razvoj, postepenim ispunjavanjem sve složenijih zadataka. Ovakvi
testovi se u svojoj suštini koriste do današnjeg dana.
Često su bečki
akademci pravili skokove prijenosom znanja između različitih naučnih
disciplina, potuno indiferentni prema stegama savremene naučne zajednice. U
Americi je nekolicina Frojdovih učenika iskoristila psihoanalitičke alate kako
bi revolucionizovala pristup savremenom vođenju velikih biznisa. Ernest Dihter,
autor “Strategije želje”, preobrazio je sudbine mnogih kompanija
marketingom koji je doticao podsvijest potencijalnih kupaca, odnosno korisnika
usluga.
FOTO: Ilustracija
(Pixabay)
HODOČASNICI NA
PLANINI
Na polju
političke ekonomije, čuvena “Austrijska škola” koju su činili ljudi
poput Jozefa Šumpetera, Ludviga fon Mizesa i Fridriha Hajeka snažno je uticala
na oživljavanje liberalizma i konzervativizma na Zapadu u periodu poslije
Drugog svjetskog rata. Sva trojica predstavljaju kvintesencijalne proizvode
Beča iz poznog habzburškog vremena. Rođeni su u različitim dijelovima carstva:
Mizes, kao Jevrejin, od roditelja iz Galicije, Šumpeter, katolički Nijemac iz
Moravske, i Hajek, rođen u samom Beču. Iako različitog porekla, školovani su u
istim liberalnim disciplinama.
Fon Mizes i
Hajek, jedan od njegovih učenika, među prvima su primjetili da se liberalizam u
međuratnoj Evropi povlači pred nasrtajem kolektivizma i totalitarizma kako s
ljevice, tako i s desnice. Svoje živote su posvetili zaustavljanju i
preusmjeravanju takvih kretanja. Hajek je, kao najbolji od bečkih intelektualaca,
spajao tehničku stručnost na polju ekonomije s širokim intereosvanjem za druga
polja, poput prava i sociologije. Njegov najveći doprinos leži u ponovnom
uspostavljanju intelektualne rigidnosti u ekonomskoj školi slobodnog tržišta,
dokazujući da socijalistička ekonomija ne može da funkcioniše ni u teoriji, a
kamoli u praksi.
Međutim, Hajek
nije bio suvoparni teoretičar. On je bio i sjajan šoumen liberalnog pokreta.
Emigrirajući u Britaniju 1931. godine, napisao je prvi poklič liberalnog
otpora, svojevrstan poziv na oružje liberalima u delu “Put u
ropstvo”, koje je objavio 1944. godine. Ovo djelo, na provokativan način
je posvetio “socijalistima svih partija” implicirajući da je nakon
Drugog svjetskog rata svaka britanska partija, pa i vladajuća Čerčilova
konzervativna stranka odlutala u pravcu kolektivizma.
Organizujući
otpor ovim trendovima, 1947. godine osnovao je društvo Mon Pelerin. Nazvano po
švajcarskoj planini na kojoj je održan njegov prvi sastanak, MPS je bio Hajekov
kružok liberalizma. Na taj način je okupio veliki broj bečkih liberala u
rasijanju, među njima i Karla Popera, koji je upravo tada objavio djelo pod
naslovom “Otvoreno društvo i njegovi neprijatelji”. U narednim
decenijama iz ovog društva se rodio niz tink-tenkova širom svijeta, posvećenih
promociji ideje liberalizma Austrijske škole. Njihovim sastancima često su
prisustvovali i uticajni političari. Iz Čikaške škole, vremenom su ponikli
lideri poput Margaret Tačer i Ronalda Regana.
Konsenzus
uspostavljen na principima slobodnog tržišta i demokratije decenijama ostaje
netaknut, djelom zahvaljujući pređašnjim intelektualnim naporima Bečlija Franca
Jozefa. To daje i odgovor na pitanje o njihovom uticaju na Zapadu. Bečka škola
je pojedinačno iskustvo savljala ispred apstrakcije klasa, rasa i nacionalnosti
kakve su zastupali njeni protivnici. Tako su empirijska istraživanja bečkih
intelektualaca radila s “krivim drvetom čovečanstva”, kakvim ga je
nazvao Imanuel Kant, radije nego da pokušaju da ga isprave, kao što su
nastojali marksisti, fašisti i drugi.
Iz navedenih
razloga, Bečlije su zvučali ubedljivije od svojih konkurenata. Osim toga, ovi
pojedinci su učestvovali u obračunu između Zapada i Sovjetskog Saveza tokom
Hladnog rata. Bečki emigranti su brusili načela liberalne demokratije u vrijeme
kada je zapadna omladina bivala sklona modernijim principima koji su dolazili s
ljevice. Njihovi anglosaksonski obožavaoci su im obezbijedili položaje na
univerzitetima. Bečki emigranti su ubedljivije branili slobodarska načela
budući da su sami bili izloženi životu pod vlaću totalitarnog
neprijatelja.
Međutim, sloboda
za koju su se oni zalagali nosila je sobom i cijenu: samoizražavanje je moralo
da bude propraćeno intelektualnim rigorom i samodisciplinom. Čak je iza neke od
njih samih to breme bilo teško ponijeti. Mnogi bečki omladinci, uključujući i
trojicu braće Ludviga Vitgenštajna, izvršili su samoubistvo. Ako su
prošlogodišnji izbori ikakav vodič, oni nam govore da su savremeni politički
demagozi zadovoljni ogratanjem svog nastupa u plašt slobode, ali bez ikakve
kontrole i samodiscipline. Vijek Beča je došao svom kraju. Njegovo nasljeđe
polako blijedi.
(TBT, Economist Magazine)
