POLEMIKA
Neki mitovi umiru teško, a ideja da je Vestfalski mir, koji
je okončao 30-godišnji rat 1648., uspostavio sistem punog suvereniteta
vladarima Svetog Rimskog Carstva u evropskim silama je postojana. Selim Sazak
ponavlja ovu grešku u njegovoj nedavnoj kritici našeg članka o Vestfalskom miru
za FA.
FOTO: (Wikipedia)
Neki mitovi umiru teško, a ideja da je Vestfalski mir, koji
je okončao 30-godišnji rat 1648., uspostavio sistem punog suvereniteta
vladarima Svetog Rimskog Carstva u evropskim silama je postojana. Selim Sazak
ponavlja ovu grešku u njegovoj nedavnoj kritici našeg članka o Vestfalskom miru
za FA.
U tom smo članku napisali:
Za sporazum iz 1648. uvriježeno se vjeruje da je uveo
moderni sistem suverenih nezavisnih nacionalnih država u Evropi (koji se često
naziva Vestfalskim sistemom). Kad je koncept kasnije primijenjen na Bliski
istok nakon pada Osmanskog carstva, zapravo je većim dijelom doprinio trenutnoj
disfunkciji regije… Ali u stvarnosti, Vestfalski sporazum… uspostavio je
sistem ograničenog suvereniteta brojnim državama Svetog Rimskog Carstva…
Sazak ignorira suštinsku razliku između potpunog
suvereniteta mnogih evropskih sila (koje su postojale mnogo prije 1648.) i
ograničenog kvazisuvereniteta njemačkih imperijalnih država koji je zapravo
oslabljen a ne pojačan u Vestfaliji, barem što se tiče konfesija. On
pretpostavlja da „mirovni sporazum, posmatran za sebe, nije donio mir“. Ali
jeste – nastavila se rasprava kroz pregovore i završila tek kad je sporazum
potpisan. Sazak tvrdi da je mir došao kroz četiri navodne prethodne dinamike –
„dinamiku koja je omogućila da mehanizam mirovnog sporazuma djeluje:
sekularizacija politike, homogenizacija nacionalnih država, internalizacija
razlika i eksternalizacija sukoba.“
Ali Vestfalija nije stvorila sekularni poredak, a sekularni
poredak nije prethodio sporazumu. Vestfalija je eksplicitno bila kršćanski mir,
koji je dodatno utisnuo poboljšan, obostrano prihvatljiv konfesionalni balans
na imperijalni ustav, budući da se radilo o kompromisnom dogovoru koji je
regulirao odnose između katolika, luterana i kalvinista u detaljno definiranom
setu zakona o konfesiji.
Sazakova procjena onoga što naziva „homogenizacijom države“
je slično obmanjujuća. Uprkos pokoljima – kroz koje tvrdi da su „'drugačiji'…
ubijani do zadnjeg“ – nije bilo sveobuhvatnog konfesionalnog čišćenja u većini
teritorija i država. Zaista, Vestfalski mir se uglavnom odnosio na bolje
upravljanje međureligijskog suživota, a ni najmanje nije rezultat nove
homogenizacije. Ovo je također bio slučaj van Njemačke. U Francuskoj, Nantski
edikt je dodijelio osnovna prava protestantima i pobrinuo se za njihovu
egzistenciju unutar većinski katoličke monarhije između 1598. i 1685., i čak
nakon opoziva edikta i progona većine hugenota, dovoljno njih je ostalo
pripremiti veliki ustanak od 1702. do 1710. Većina njemačkih vladara nije bila u mogućnosti „odvojiti ekskluzivnu
teritorijalnu jurisdikciju“, kako Sazak tvrdi, zbog preklapanja mreže legalnih
režima carstva, a ni najmanje zbog kontinuirane posmatračke uloge imperijalnih
tribunala i cara. Također se konfesija većine populacije nije nužno podudarala
s konfesijom vladara u mnogim njemačkim teritorijama, naročito nakon njihove
smjene ili promjene dinastija u takvim pokrajinama poput Brandenburga 1613.,
Falačke 1685. i Saksonije 1697.
Sazakova tvrdnja da je „internalizacija razlika“ i
„eksternalizacija sukoba“ koja je prethodila Vestfalskom miru slično je
neuvjerljiva, ne zato jer su se veći građanski ratovi i ustanci nastavili u 17.
stoljeću, poput Fronde u Francuskoj, građanskog rata u Engleskoj, ustanaka u
Kataloniji i Portugalu, i naravno, 30-godišnjeg rata u Svetom Rimskom Carstvu.
Sazak navodi da je nasilna unutrašnja „homogenizacija“ bila preduvjet za
stabilan i miran poredak evropskih država koje su zatim izvezle svoje konflikte
u kolonijalne arene. Ovo je prosto netačno, jer su se evropski međudržavni
konflikt i rivalstvo nastavili: prvenstveno u Niskim zemljama, Njemačkoj i
Italiji.
Opće nepovjerenje prema spremnim evropskim modelima
suverenih nacionalnih država je sigurno shvatljivo, i može biti logično, ali
ono nije razlog da se odbiju ideje potekle od Vestfalije, poput pravnih
mehanizama za rješavanje sporova i vanjske podrške koja pomaže ispunjavanje
uvjeta sporazuma, detaljno objašnjenih u našem originalnom članku.
Bilo bi nepromišljeno tvrditi da će rješenje inspirirano
Vesftalijom funkcionirati na Bliskom istoku, ali rijetki će se protiviti novim
idejama. Potencijalna vrijednost širokog vestfalskog pristupa, koji je stvorio
sistem kolektivne sigurnosti (radije nego usku primjenu određenih članova
sporazuma), jasna je u svjetlu analogne prirode sukoba u oba slučaja i
činjenice da su sporazumi iz 1648. uspješno okončali izrazito kompleksno
isprepletenu mrežu sukoba. Ali da bi se donijela procjena da li bi takav
pristup mogao funkcionirati, od ključne je važnosti imati tačnije i povijesno
potkovano poimanje stvarne naravi sporazuma iz 1648. i njegovog ranog modernog
evropskog konteksta – onog koji izbjegava prostu konceptualizaciju.
(TBT, FA, Michael Axworthy and Patrick Milton)
