KOLUMNA
Jugoslovenski ratovi iz devedesetih ućutkali su nacionaliste
na neko vrijeme, ali paradoks evropskih integracija je to što one slabe klasne
identitete (isti one na kojima je izgrađen zapadnoevropski demokratski model),
a jačaju etničke i vjerske pripadnosti
Piše: Ivan Krastev, thebsonaitimes.ba
Vrijeme je iskočilo iz zgloba. Liberalni poredak koji je
nastao poslije 1989. para se pred našim očima na tri različita, ali međusobno
povezana načina: 1) Zapad gubi moć i uticaj u međunarodnom sistemu, što se
ogleda u usponu Kine, obnovljenoj Rusiji i sve većem broju oružanih sukoba u
raznim dijelovima svijeta. 2) Zapadni model tržišne demokratije gubi svoju
univerzalnu privlačnost, o čemu svjedoči široko rasprostranjena reakcija protiv
globalizacije kao slobodnog kretanja robe, kapitala, ideja i ljudi širom svijeta.
3) Zapadni liberalno-demokratski režimi se suočavaju sa unutrašnjom krizom koja
se obično sažeto opisuje kao „jačanje populizma“.
To raspadanje ima najrazornije i najdalekosežnije posljedice
u Evropi, gdje je posthladnoratovski poredak rođen i uobličen. Poslije brexita,
potpuna ili djelimična dezintegracija Evropske unije više nije nezamisliva. Sve
autoritarnija Turska bi mogla da napusti NATO ili da iz njega bude izbačena.
Belgija, Španija i Velika Britanija mogle bi da se raspadnu. Uspostavljanje
ne-liberalnih režima u Mađarskoj i Poljskoj – s kontrolom medija,
neprijateljstvom prema nevladinim organizacijama, nepoštovanjem nezavisnosti
pravosuđa i snažnom polarizacijom društva – opravdava strahovanje da se
centralna i istočna Evropa vraćaju u 30-e godine prošlog vijeka.
Stanje u Poljskoj je posebno zabrinjavajuće. Ova zemlja je
bila uzor uspješne postkomunističke tranzicije, a njena ekonomija je, bar u
prethodnoj deceniji, bila najživlja u Evropi. Zato je bila šokantna pobjeda
konzervativno-nacionalističke stranke Zakona i pravde 2015. U svjetlu događaja
u Poljskoj, degeneracija liberalnih režima teško se može objasniti pretežno
ekonomskim nevoljama. Za razliku od mnogih novih zvijezda evropskog populizma,
lider stranke Zakona i pravde Jaroslaw Kaczyński nije korumpirani oportunista
koji prosto pokušava da uhvati raspoloženje masa i da igra na crvenim linijama
Evropske unije pazeći da ih ne prekorači. Umjesto toga, on je pravi ideolog 21.
vijeka. Donekle slično turskom predsjedniku Recepu Tayyipu Erdoğanu, on
politiku razume na način Carla Schmidta: politički protivnik je moj
neprijatelj.
Zašto su poljski građani glasali za one iste populiste koje
su zbacili sa vlasti prije manje od 10 godina? Zašto su ovi glasači, koji prema
anketama i dalje čine jedno od najproevropskijih biračkih tijela Evrope, na
vlast doveli evroskeptike? Zašto centralni i istočni Evropljani sve više
glasaju za stranke koje otvoreno preziru nezavisne institucije kao što su
sudovi, centralne banke i mediji? Ta pitanja definišu novu centralnoevropsku i
istočnoevropsku debatu. Ne radi se više o tome šta je pošlo naopako u
postkomunističkim demokratijama, već šta smo pogrešno shvatili u vezi sa
osnovnom prirodom postkomunističkog perioda.
Nazad u 1989.
Prije malo više od četvrt vijeka, u godini koja danas
izgleda kao daleka 1989 – kao annus mirabilis, čudesna godina u kojoj su
ujedinjeni Nijemci igrali na ruševinama Berlinskog zida – intelektualac i
činovnik američkog State departamenta Francis Fukuyama uhvatio je duh vremena.
Sa završetkom Hladnog rata, tvrdi on u svom čuvenom eseju o kraju istorije –
razriješeni su svi veliki ideološki sukobi.[1] Nadmetanje je završeno i
istorija je za pobjednika proglasila liberalnu demokratiju zapadnog tipa.
Ugledajući se na Hegela, Fukuyama prikazuje pobjedu zapada u Hladnom ratu kao
povoljan sud same Historije – nekakvog Višeg suda Svjetske pravde. Neke zemlje
možda neće brzo uspeti da dostignu taj uzor, ali će morati da se potrude.
Zapadni model je jedini mogući ideal.
U tom kontekstu, ključna pitanja su bila: kako zapad može da
preobrazi ostatak svijeta i kako ostatak svijeta može da se saobrazi zapadnom
modelu? Koje institucije i politike se moraju prenositi i kopirati? Igrom
slučaja, za petama „kraja hstorije“ pojavio se internet kao masovna pojava sa
dubinskim uticajem na ekonomije, društva i svakodnevni život ljudi. Činilo se
da to dvoje idu zajedno, da kraj istorije podrazumeva podražavanje u sferi
politike i institucija, a u isto vrijeme priziva inovaciju u sferi tehnologije
i društvenog života. Globalno nadmetanje će se zaoštriti, ali ono će se
odvijati između preduzeća i pojedinaca, a ne između ideologija i država. Njegov
rezultat biće približavanje zemalja.
Teza o „kraju istorije“ ima svoje nevjerne Tome – i sam
Fukuyama je stavio znak pitanja u naslov tog ogleda – ali mnogima je privlačna
zbog svog optimizma i zbog toga što je u središte ideje napretka postavila
zapadni liberalizam, a ne ovaj ili onaj antiliberalni revolucionarni pokret.
Ono što je Fukujama tako efektno artikulisao bila je vizija postutopijske
političke normalnosti, u smislu da zapadna civilizacija odslikava prirodni
poredak modernog svijeta.
Ova vizija posthladnoratovskog svijeta raspada se pred našim
očima. Probleme s kojima se danas suočavamo možemo sagledati samo ako osporimo
njenu glavnu pretpostavku. Pitanje koje nam postavlja raspad liberalnog poretka
nije gde je zapad pogriješio u svom nastojanju da promeni svijet, već kako su
tri posljednje decenije promijenile zapad.
Prema nekim glasinama, nakon što su Nemci srušili Berlinski
zid, britanski diplomata Robert Cooper, tada glavni planer u Forin ofisu,
napravio je gumene pečate na kojima je pisalo „OBE“ (Overtaken by Events –
zatečen događajima). Cooper je onda zatražio od bivših kolega da pregledaju i
po potrebi pečatiraju postojeće fajlove. Došlo je vrijeme da opet izvadimo taj
pečat. Da bismo shvatili promjene koje se sada zbivaju, potrebna nam je
radikalna promjena polazišta. Moramo iznova da promislimo suštinu
postkomunističkog perioda.
U vreme kad je Fukuyama najavljivao kraj istorije, američki
politikolog Ken Jowitt pisao je za Journal of Democracy o završetku Hladnog
rata ne kao o trenutku trijumfa, već kao o vremenu kriza i trauma, rasadniku
„novog svjetskog nereda“.[2] Kao ugledni borac u Hladnom ratu koji je proveo
život proučavajući komunizam Jowitt se nije slagao sa Fukuyamom i odbacio je
gledište da se događa „neka vrsta historijskog hirurškog zahvata“ koji neće
mnogo uticati na ostatak svijeta. Umjesto toga, pisao je Jowitt, kraj komunizma
treba uporediti s katastrofalnom vulkanskom erupcijom koja u početku pogađa
samo okolnu političku ‘biotu’ (tj. druge lenjinističke režime), ali čije će
posljedice najvjerovatnije imati globalni uticaj na granice i identitete koji
su pola veka politički, ekonomski i vojno definisali i uređivali svijet.[3]
Fukuyama je mislio da će u posthladnoratovskom svijetu
granice između država zvanično opstati, ali će izgubiti veliki dio svog
značaja. Jowitt je pak predviđao mijenjanje granica i identiteta, povećanje
broja sukoba i parališuću neizvesnost. On nije video postkomunistički period
kao vrijeme podražavanja s nekoliko dramatičnih događaja, već kao bolno i
opasno vrijeme puno režima koji se najbolje mogu opisati kao politički mutanti.
Slagao se s Fukuyamom da se neće pojaviti nova univerzalna ideologija kao
izazov liberalnoj demokratiji, ali predvidio je povratak starih, etničkih,
religijskih i plemenskih identiteta. Štaviše, predvidio je i to da će iz pepela
oslabljenih nacionalnih država nići „pokreti gnjeva“. Ukratko, Jowit je u
osnovnim crtama predvidio Al Kaidu i Isis.
Bar kad je riječ o Evropi, više od dve decenije činilo se da
je Fukuyama u pravu a da Jowitt griješi. Ali pokazalo se da Jowittova analiza
posthladnoratovskog doba kao vremena krize globalnog identiteta i promijenjenih
država i granica može da nam pomogne da shvatimo sadašnje stanje u Evropi, a
posebno u centralnoj i istočnoj.
Nove evropske demokratije su tokom 20 godina skrupulozno
prihvatale zapadne demokratske institucije, kao i zakone i regulative EU.
Glasanje je bilo slobodno i fer, a izabrane vlade su se držale demokratskih
principa. Glasači su mogli da mijenjaju vlade, ali ne i politike. Društvene
nejednakosti su rasle, neke grupe su izgubile status i stanovništvo se kretalo
preko i unutar granica. Ali ništa od toga nije previše uticalo na izborne
politike. Mlade demokratije Evrope ličile su na marljive imigrante prve
generacije koji nastoje da se uklope u novu sredinu i poslije radnih sati mirno
odlaze kući.
Bilo je bučnog populizma, ali se činilo da je to više stvar
stila nego suštine, da „gubitnici“ reformi ispuštaju paru protestnim glasovima.
Populizam je međutim uviijek bio više od toga. Jan-Werner Müller uverljivo
tvrdi da populizam „nije kodifikovana doktrina, već skup prepoznatljivih
tvrdnji sa sopstvenom unutrašnjom logikom.“[4] To je više od onog što Cas
Muddle opisuje kao „ne-liberalni demokratski odgovor na ne-demokratski
liberalizam“.[5]
Ključna osobina populizma je neprijateljstvo, i to ne prema
elitizmu već prema pluralizmu. Kao što kaže Müller: „Populisti tvrde da oni i
samo oni predstavljaju narod… Polaganje prava na isključivo predstavljanje nije
empirijsko, već uvijek izrazito moralno“.[6] Kaczyński ne predstavlja sve
Poljake, već „prave Poljake“. Skoro pola Turske suprotstavlja se Erdoğanovoj
politici, ali on je uvjeren da jedini govori u ime naroda zato što za njega
glasaju „pravi Turci“. Upravo ekskluzivističke politike identiteta potvrđuju
Jowittovu sumornu viziju.
Migracije i uspon politike identiteta
Od mnogih kriza s kojima se Evropa danas suočava, migraciona
kriza najjasnije definiše promenu prirode evropske politike. Mnogi Evropljani
povezuju migracije sa porastom opasnosti od terorističkih napada, sa
islamizacijom svojih društava i sve lošijom socijalnom zaštitom. Zabrinutost
zbog migracija je u osnovi popularnosti desničarskog populizma, pobjede brexita
i sve oštrije podele na zapad i istok unutar EU. Sve to dovodi u pitanje ideju
o „nepovratnim“ evropskim integracijama.
Migracije su više od pukog priliva ljudi; one obuhvataju i
priliv novih shvatanja, emocija i argumenata. One ulivaju snagu politikama
evropske većine koja se osjeća ugroženom. Pripadnici većine strahuju da će
stranci preuzeti njihovu zemlju i ugroziti njihov način života, uvjereni da je
to rezultat zavjere kosmopolitskih elita i plemenskih imigranata. Populizam
većine ne proističe iz romantičnog nacionalizma, kao što je to možda bio slučaj
prije sto i više godina. On se napaja demografskim projekcijama koje predviđaju
sve manju ulogu Evrope u svijetu i masovna kretanja ljudi prema Evropi. Za tu
vrstu populizma historija nas nije dobro pripremila.
Šta god govorili zvaničnici u Briselu, migraciona kriza nije
posljedica „nedostatka solidarnosti“ već sudara različitih solidarnosti –
trvenja između nacionalne, etničke i vjerske solidarnosti i naših ljudskih
dužnosti. Migracije nisu samo kretanje ljudi prema starom kontinentu ili iz
siromašnih ka bogatim zemljama EU, već i udaljavanje glasača od centra i zamjenjivanje
granice između lijevog i desnog onom između kosmopolita i izolacionista.
Skandalozno ponašanje centralnih i istočnih Evropljana, bar
sa gledišta zapada, nije toliko njihova spremnost da podižu ograde na mjestima
na kojima su prije manje od tri decenije rušili zidove, već prije njihov stav:
„Mi ovim ljudima ništa ne dugujemo“. Kao da je javnost na istoku ravnodušna
prema sudbini izbjeglica i migranata; tamošnji lideri su grmjeli protiv odluke
EU da se izbjeglice rasporede među državama članicama. Premijer Slovačke Robert
Fico rekao je da će njegova zemlja primati samo hrišćane i kao razlog naveo
nepostojanje džamija u Slovačkoj. U Poljskoj je Kaczyński opominjao da
pridošlice mogu donijeti bolesti. Mađarski premijer Viktor Orbán rekao je da je
prva dužnost EU da zaštiti građane država članica i raspisao referendum o tome
da li Mađarska treba da posluša Brisel i primi strance. Takva glasanja više
nisu izuzetak: u 18 od 27 država članica sad se razmatraju 34 referenduma u
vezi sa EU.
Ovaj regionalni otpor prema izbjeglicama djeluje čudno. U
većem dijelu 20. vijeka centralni i istočni Evropljani su često emigrirali ili
brinuli o imigrantima, pa se moglo očekivati da će se identifikovati sa ljudima
koji beže od gladi i proganjanja. Kada su u pitanju sirijske izbjeglice, njih u
regionu jedva da ima: Godine 2015. svega 169 njih je ušlo u Češku, a samo 8 je
zatražilo azil. Ali najčudnije u ovom fenomenu je iskazana snaga etničkog i vjerskog
identiteta uprkos skoro tri decenije evropskih integracija.
Odnos centralne i istočne Evrope prema izbjeglicama nije
slučajan. S jedne strane, on predstavlja lokalnu verziju raširenog negodovanja
protiv globalizacije, a s druge ima korijene u historiji, geografiji i
zaokretima postkomunističke tranzicije. Istorija ima veliku važnost u ovom
regionu punom tragičnih iskustava, često u velikoj suprotnosti sa ružičastim
obećanjima globalizacje. Više nego ostala mesta u Evropi, postkomunističke
zemlje su upoznale mračne strane multikulturalizma. Te države i nacije
nastajale su krajem 19. i početkom 20. veka. Dok je zapadna Evropa svoj odnos
prema ostatku svijeta gradila na kolonijalizmu i njegovom nasljeđu, države
centralne i istočne Evrope nikle su iz ruševina imperija i posljedičnog
etničkog čišćenja. Prije Hitlerove i Staljinove invazije 1939. Poljska je bila
multikulturno društvo u kom je više od trećine stanovništva bilo njemačko,
ukrajinsko ili jevrejsko. Danas je poljsko društvo jedno od etnički
najhomogenijih u svijetu – 98 posto stanovništva su etnički Poljaci. Za mnoge
od njih povratak etničkog diverziteta znači povratak u burno mođuratno
razdoblje. Uništavanje ili progon Jevreja i Nijemaca doveli su do stvaranja
nacionalno osvješćenje srednje klase u zemljama centralne i istočne Evrope.
Od svih činilaca koji oblikuju ponašanje centralnih i
istočnih Evropljana prema migrantima i izbeglicama demografska panika je najmanje
razmatrana. A ona je ključni faktor. U novijoj istoriji regiona događalo se da
nacije i države atrofiraju. Tokom posljednjih četvrt veka svaki deseti građanin
Bugarske otišao je da živi i radi u inostranstvu. Ljudi koji su odlazili bili
su prije svega mladi. Prema projekcijama UN-a, bugarsko stanovništvo smanjiće
se za 27 posto do 2050. Male nacije imaju strah od „etničkog nestajanja“. Za
njih dolazak migranata znači njihov izlazak iz istorije, a popularni argument
da su ostarjeloj Evropi potrebni migranti samo pojačava osećanje
egzistencijalne melanholije.
Ali kada se sve sabere, najjače je duboko ukorenjeno nepovjerenje
prema kosmopolitskom duhu. Ljudi iz tih krajeva ne vjeruju onima čija su srca u
Parizu i Londonu, čiji je novac u New Yorku i na Kipru i čija lojalnost pripada
Briselu. Nemoguće je biti kosmopolita i istovremeno „dobar“ Bugarin, Čeh,
Mađar, Poljak ili Slovak. I komunizam je bio neki oblik „internacionalizma“? Nijemcima
kosmopolitizam pomaže da se udalje od nacističke prošlosti, a centralne i istočne
Evropljane podjseća na doba komunističke represije. U zapadnoj Evropi 1968. se
velikim dijelom odnosila na solidarnost sa ostatkom svijeta, a u centralnoj i
istočnoj Evropi se radilo prije svega o nacionalnom buđenju.
Dva lica 1989.
U jezgru populističke pretenzije na legitimitet nalazi se
revizija nasljeđa 1989. Tu se 1989. vidi kao „izdaja revolucije“. U stvari,
postojale su dvije 1989. Jedna je bila ona kosmopolitskih intelektualaca kao
što su Václav Havel i Adam Michnik, dok je druga bila godina nacionalista kao
što je Kaczyński. Neko vrijeme su mirno koegzistirali zato što je pridruživanje
Evropskoj uniji bilo najbolji način da se trajno izmakne iz zone ruskog
uticaja. Ali tenzija između kosmopolitizma (evropskih integracija) i
nacionalizma nikada nije nestala. Jugoslovenski ratovi iz devedesetih ućutkali
su nacionaliste na neko vrijeme, ali paradoks evropskih integracija je to što
one slabe klasne identitete (isti one na kojima je izgrađen zapadnoevropski
demokratski model), a jačaju etničke i vjerske pripadnosti. Za male države
integracija sa Evropom i „strukturno prilagođavanje“ značili su da su glavne
ekonomske odluke, kao što je veličina budžetskog deficita, uspješno uklonjene
iz arene izbornog nadmetanja.
Centralna i istočna Evropa mogu da uvezu zapadne političke
institucije, ali ne i društvene identitete koji ih podržavaju. Tamo je bilo
socijaldemokrata, ali ne i jakih sindikata; bilo je klasičnih liberala, ali bez
stvarne zajednice biznismena. Hladni rat je zapečatio granice između
kapitalizma i komunizma, ali je u znatnoj meri očuvao propusnost internih
klasnih granica, bar u poređenju sa tradicionalnim društvom. U
posthladnoratovskom svijetu to stanje se obrnulo. Posle 1989. prethodno
nepropusne teritorijalne granice mogle su se lako preći, ali su granice između
nejednakih društvenih klasa postale daleko teže savladive.
Do 70-ih godina 20. veka demokratizacija je činila društva
više jednakim. Obećanje demokratije bilo je u krajnjoj liniji obećanje
jednakosti. U zemljama gdje su milioni mogli da glasaju na kompetitivnim
izborima, pretpostavljalo se da je onima na vrhu potrebna glasačka podrška
siromašnih. U socijaldemokratskom kompromisu zapadne Evrope posle 1945. ogledao
se sračunat napor „imućnih“ da kapitalizam učine legalnim u očima masovnog
biračkog tijela. Neuspjeh centralne i istočne Evrope da uvezu zapadne društvene
identitete posle Hladnog rata podsjeća nas i na to da su ti identiteti već bili
u opadanju u posthladnoratovskoj zapadnoj Evropi. Država blagostanja i
liberalna demokratija u zapadnoj Evropi nisu bile naprosto oblikovane Hladnim
ratom: u jednom važnom smislu Hladni rat je bio njihov preduslov.
Ono što sada gledamo na istoku i na zapadu Evrope daleko je
od klasno zasnovanih političkih identiteta i erozije konsenzusa izgrađenog oko
njih. Austrijski predsjednički izbori i referendum o brexitu otkrivaju
zabrinjavajući jaz između grada i sela, između više i manje obrazovanih, između
bogatih i siromašnih i između žena i muškaraca (pristalice populizma ekstremne
desnice uglavnom su muškarci). Prelazak fizičkih radnika sa umjerene ljevice na
ekstremnu desnicu jedan je od glavnih tredova u današnjoj evropskoj politici.
Ekonomski i kulturni protekcionizam se stapaju. Internacionalistički
orijentisana radnička klasa iščilela je zajedno sa marksizmom.
Političke identitete ne oblikuju ni činjenice ni racionalni
argumenti. Pretpostavlja se da je demokratija upravljanje pomoću argumenata. A
ipak, u Poljskoj stranka Zakona i pravde uveliko profitira u anketama od
teorije zavjere o padu aviona u Smolensku 2010. godine. Vjerovanje u te teorije
– a ne životna dob, prihod ili nivo obrazovanja – najjači je indikator da neko
podržava stranku Kaczyńskog.
Vjerovanje da je predsednik Leh Kaczyński (Jaroslawov brat
blizanac) ubijen u izazvanoj avionskoj nesreći doprinjelo je konsolidaciji
poljskog „mi“. To „mi“ je spremno da trpi za Poljsku. Teorija zavjere o padu
aviona u Smolensku eksploatisala je duboko nepovjerenje Poljaka prema svakoj
zvaničnoj verziji bilo kog događaja i uklapala se u njihovo viđenje samih sebe
kao žrtava istorije. Pristalice Zakona i pravde nisu bile spremne da prihvate
tvrđenje Donalda Tuska da je Poljska sada normalna evropska zemlja kojom
upravljaju pravila a ne fantomi iz sjenke. Nova poljska vlada ne veruje u
nesrećne padove aviona. Ona smatra da su svi njeni kritičari međusobno povezani
i da potkopaju suverenitet Poljske. Oni smatraju da se povjerenje mora
ograničiti na unutrašnji krug (vladajuće partije). „Nezavisnim“ institucijama
kao što su sudovi, mediji, centralna banka ne može se vjerovati zato što je njihova
nezavisnost iluzija: ili ih kontrolišemo „mi“ ili to čine naši neprijatelji.
Za populiste je razdvajanje moći elitistički trik, lukavi
mehanizam za brkanje odgovornosti. Ljudi koji štede na povjerenju štedro
okrivljuju druge. Paradoks sadašnjeg populističkog obrta je sljedeći: dok mnogi
glasači misle da je davanje svemoći izvršnoj vlasti jedini način da se ona
učini odgovornom, vjerovatnije je da će podrivanje svih nezavisnih institucija
otvoriti put još većem izostajanju odgovornosti.
Poljski slučaj postavlja pitanje zašto očekujemo da će ljudi
sa pravom glasa odabrati zaštitu manjina umjesto osnaživanja većine.
Otrežnjujuća istina je da liberalna demokratija nije zasnovana na našim
prirodnim porivima: prava svojine imaju bogataše da se za njih zalažu, biračka
prava imaju podršku mnogih, ali poštovanje građanskih prava i sloboda – među
njima i prava manjina, koje mogu biti nepopularne – čini liberalnu demokratiju
zaista liberalnom, a srećan slučaj u tome ima veću ulogu nego što bismo željeli.
Veoma rijetko moćni imaju potrebu da zaštite prava nemoćnih manjina. Slično
tome, većina rijetko razmišlja o sebi kao o mogućoj budućoj manjini i nije
sklona da se zalaže za ustavne odredbe koje ograničavaju većinsku koncentraciju
moći.
Stvarna privlačnost liberalne demokratije je to što
gubitnici ne moraju da strahuju da će izgubiti suviše: posle poraza na izborima
moraće da se pregrupišu i naprave planove za sledeće nadmetanje, a neće otići u
izgnanstvo ili ilegalu pošto im sve što posjeduju bude oteto. Nevolja je u tome
što liberalna demokratija pobjednicima uskraćuje punu i konačnu pobjedu. U
predemokratskim vremenima – to jest u ogromnom dijelu ljudske istorije –
sporovi nisu rješavani mirnim debatama i uljudnom predajom vlasti. Vladala je
sila: pobjednički osvajači ili pobjednička strana u građanskom ratu mogli su da
rade s poraženima šta god požele. U liberalnoj demokratiji „osvajač“ nema tu
satisfakciju.
Zato možda ne treba da se pitamo zašto liberalna demokratija
danas ne cvjeta u centralnoj i istočnoj Evropi, već kako je tamo tako uspješno
uspijevala da obavljala zadatak konsolidacije tokom dvije prethodne decenije.
Ovde moramo napomenuti da je taj uspeh bio ukorenjen u političkom identitetu
koji je bio osuđen na propast. To je identitet postkomunističkog glasača
progonjenog stidom što je bio dio (makar mali) starog, neslobodnog režima, ali
i nadahnutog željom da nađe mesto u novom poretku slobode i demokratije. Pošto
je doživio stvarnu državnu represiju, taj glasač je bio spreman da „razmišlja
kao manjina“ čak i kada je bio u većini. Samo-obuzdavanje tog glasača bila je
nenamjerni poklon komunizma liberalno-demokratskoj konsolidaciji.
Suštinska karakteristika populističkog momenta u centralnoj
i istočnoj Evropi je nestajanje tog ex-komunističkog identiteta i iščezavanje
komunizma kao glavne referencijalne tačke. Migraciona kriza jasno pokazuje da
su drugi identiteti zauzeli centralno mjesto.
Migracije: revolucija 21. vijeka
Prije 10 godina mađarski filozof i bivši disident Gáspár
Miklós Tamás primjetio je da Prosvjećenost, u kojoj je intelektualno ukorenjena
ideja Evrope, zahtjeva univerzalno državljanstvo.[7] Ali da bi državljanstvo
koje ima smisla bilo svima dostupno, mora se dogoditi jedna od ove dve stvari:
ili će siromašne i nefunkcionalne zemlje postati mesta čiji građanin vrijedi biti
ili će Evropa svima otvoriti svoje granice. Nijedno se neće dogoditi uskoro,
ako se uopšte dogodi. U svijetu ogromnih nejednakosti i otvorenih granica
migracije su novi oblik revolucije.
Ljudi više ne sanjaju o budućnosti. Umesto toga sanjaju o
drugim mjestima. U ovom povezanom svijetu, migracije – za razliku od utopija
demagoga 21. veka – zaista nude trenutnu radikalnu promjenu. One ne zahtijevaju
ideologiju, ni vođu, ni politički pokret. Ne zahtijevaju ni promjenu vlasti,
već samo promjenu geografije. Odsustvo kolektivnih snova čini migraciju
prirodnim izborom nove radikalnosti. Da biste promijenili život, nije vam
potrebna politička stranka – potreban vam je samo čamac. S povećavanjem
društvene nejednakosti i stagniranjem društvene mobilnosti u mnogim zemljama širom
svijeta, lakše je preći nacionalne granice nego klasne barijere.
U svijetu u kome su migracije u Evropu nova forma
revolucije, evropska demokratija lako postaje kontrarevolucionarna. Neuspjeh
ili nedostatak volje vlasti da kontrolišu migracije postao je simbol gubitka
moći građanina.
Migracija dramatično mijenja živote domaćina. Mediji su puni
priča o ljudima koji su se našli u sasvim stranom svijetu ne zato što su se
preselili već zato što su se drugi doselili kod njih. Intelektualci ljevičari
na zapadu često pominju pravo čoveka da očuva svoj način života kada je riječ o
nekoj siromašnoj zajednici u Indiji ili Latinskoj Americi, ali šta je sa
zajednicama srednje klase koje su im bliže? Imaju li one takvo pravo? Ako ne,
zašto? Ima li demokratije ako se ukine razlika između građana i negrađana?
Istorija nas uči da liberalna demokratija vene u vremenima
izgradnje identiteta i prekrajanja granica. Demokratija je mehanizam
uključivanja, ali i isključivanja, i kontrarevolucionalna demokratija nije
oksimoron.
Raspadanje liberalnog poretka čini problematičnim evropski
projekat širenja demokratije izvan nacionalne države. Izbori mogu pomoći da se
ublaže unutrašnje tenzije postojeće političke zajednice, ali mogu li stvoriti
novu zajednicu? Proces evropske integracije doveo je u pitanje neke evropske
zajednice koje su definisale evropske nacionalne države, ali nije uspeo da
stvori evropski demos.
Lideri poput Orbána i Kaczyńskog nude ne-liberalnu
demokratiju – većinske režime u kojima je većina pretvorila državu u sopstveni
privatni posjed – kao odgovor na kompetitivni pritisak u svijetu u kome je
narodna volja jedini izvor političkog legitimiteta, a globalna tržišta jedini
izvor ekonomskog rasta. Neko bi mogao primjetiti da je uspon takvih većinskih
(i stoga ne-liberalnih) režima neizbježan rezultat reakcije protiv
globalizacije. Neko se može zapitati koliko stabilnim će se pokazati ti režimi.
Ali jedna stvar je jasna: evropski projekat kakav poznajemo ne može da preživi
u sredini kojom dominiraju populističke vlasti. Ključno pitanje je, dakle, ko
je žilaviji, EU ili ti režimi?
(TBT, Journal of Democracy)
