ANALITIKA
Produbljivanju
problema u Evropi doprinosi više faktora, ali većina njenih nevolja ima
zajednički izvor: stvaranje jedinstvene valute – eura. Tačnije, stvaranje
jedinstvene valute bez uspostavljanja mehanizama koji bi osigurali efikasno
funkcioniranje tako raznolikog regiona kao što je Evropa
Piše: Joseph
Stiglitz ,thebosnitimes.ba
Evropa,
postojbina prosvjetiteljstva i kolijevka moderne nauke, nalazi se u krizi.
Kontinent na kojem je počela industrijska revolucija, koja je donijela
nezapamćeni rast životnog standarda u protekla dva vijeka, prolazi kroz
dugotrajni period gotovo potpune stagnacije. Procjenjuje se da je 2015. BDP po
glavi stanovnika u evrozoni (prilagođen za stopu inflacije) bio jedva nešto
viši nego 2007. Neke zemlje su već godinama u depresiji.
Kada je u oktobru
2009. stopa nezaposlenosti u SAD dostigla 10%, većina Amerikanaca je smatrala
da je to neprihvatljivo. Nezaposlenost je u međuvremenu smanjena na 5%. Stopa
nezaposlenosti u evrozoni 2009. također je bila 10%. Ali za razliku od Amerike,
još se nije spustila ispod te brojke. U prosjeku, više od jednog među pet
mladih ljudi danas nema posao. U najteže pogođenim zemljama gotovo svaki drugi
je nezaposlen. Suhoparni statistički podaci o nezaposlenosti kriju srušene
snove i ambicije miliona mladih Evropljana. Mnogi od njih su naporno učili i
radili. Statistika ništa ne govori o podijeljenim porodicama, o ljudima koji su
u potrazi za poslom napustili zemlju. Ti podaci također najavljuju budućnost
nižeg rasta i nižeg životnog standarda, koja bi u Evropi mogla potrajati i
nekoliko decenija.
Ekonomske
činjenice proizvode političke posljedice. Uzdrmani su temelji
posthladnoratovske Evrope. U usponu su partije krajnje desnice i ljevice i
grupe koje traže raskomadavanje nacionalnih država, naročito u Španiji i
Italiji. Britanija je u junu glasala za Brexit, izlazak iz EU. Nešto što je
izgledalo kao nužnost historijskog razvoja – formiranje nacionalnih država u
19. vijeku – sada se dovodi u pitanje. Postavljaju se pitanja i o najvećem
dostignuću Evrope poslije Drugog svjetskog rata – o stvaranju Evropske unije.
Produbljivanju
problema u Evropi doprinosi više faktora, ali većina njenih nevolja ima
zajednički izvor: stvaranje jedinstvene valute – eura. Tačnije, stvaranje
jedinstvene valute bez uspostavljanja mehanizama koji bi osigurali efikasno
funkcioniranje tako raznolikog regiona kao što je Evropa.
Zajednička valuta
je izdanak projekta započetog polovinom 20. vijeka, dok se Evropa još
oporavljala od klanica i razaranja dva svjetska rata. Evropski lideri su se
složili da je za sigurniju budućnost potrebna temeljna reorganizacija politike,
ekonomije, pa čak i nacionalnih identiteta na kontinentu. Njihova vizija se
približila ostvarenju potpisivanjem Rimskog ugovora 1957. godine i osnivanjem
Evropske ekonomske zajednice (EEZ) koju su činili Belgija, Francuska, Italija,
Luksemburg, Holandija i Zapadna Njemačka. U narednim decenijama, obilježenim
hladnim ratom, nove zapadnoevropske zemlje su se priključivale EEZ. Korak po
korak, ukidana su ograničenja za rad, putovanje i trgovinu između sve većeg
broja zemalja članica EEZ.
Sa okončanjem
hladnog rata evropske integracije su se ubrzale. Pad Berlinskog zida 1989.
pokazao je da je došlo vrijeme za uspostavljanje bližih i čvršćih veza unutar
Evrope. Nade polagane u mirnu i prosperitetnu budućnost nikada nisu bile veće,
i među liderima i među građanima. To je dovelo do potpisivanja Mastrihtskog
ugovora kojim je Evropska unija zvanično uspostavljena 1993. i kojim je
ustanovljen veći dio njenih ekonomskih struktura i institucija – uključujući i
pokretanje procesa za uvođenje zajedničke valute – eura
Zagovornici eura
su ispravno naglašavali da euro nije samo ekonomski projekat koji treba da
doprinese višem životnom standardu kroz podizanje efikasnosti alokacije
resursa, poštovanje načela komparativne prednosti, jačanje konkurentnosti,
korišćenje ekonomija obima i osiguravanje ekonomske stabilnosti. Još važnije je
bilo to što je zajednička valuta također zamišljena i kao politički projekat
koji će doprinijeti daljoj integraciji Evrope, približiti ljude i države jedne
drugima i osigurati miroljubivu koegzistenciju.
Ali euro nije
ostvario nijedan od svoja dva cilja – ni prosperitet ni političku integraciju.
Danas se čini da su ti ciljevi dalji nego u vrijeme stvaranja evrozone. Umjesto
da žive u miru i slozi, evropske zemlje posmatraju jedne druge s nepovjerenjem
i bijesom. Stari stereotipi oživljavaju, stanovnici sjevera Evrope optužuju
južnjake da su lijeni i neodgovorni, a ovi odgovaraju evociranjem sjećanja na
postupke Njemačke u dva svjetska rata.
Evrozona je
rođena s greškom. Struktura evrozone, njena pravila, propisi i upravljačke
institucije glavni su krivac za loše ekonomske performanse regiona, uključujući
i nekoliko ekonomskih kriza. Snaga Evrope je bila u njenoj raznolikosti.
Sigurno nije lako osigurati funkcionisanje jedinstvene valute u regionu sa tako
velikim ekonomskim i političkim razlikama. Jedinstvena valuta podrazumijeva
fiksni kurs razmjene između zemalja i jedinstvenu kamatnu stopu. Čak i kada su
ti parametri podešeni tako da odgovaraju okolnostima u najvećem broju zemalja
članica, zbog veoma velikih ekonomskih razlika potreban je dodatni skup
mehanizama koji će pomoći onim zemljama kojima zajedničke politike nisu
prilagođene. Evropa takve mehanizme nije izgradila.
Što je još gore,
u strukturu evrozone su ugrađene već gotove ideje o tome šta je potrebno za
ekonomski uspeh – na primjer, ideja da centralne banke treba da se fokusiraju
isključivo na inflaciju, za razliku od sistema federalnih rezervi u Sjedinjenim
Državama koji je zadužen da vodi računa i o nezaposlenosti, ekonomskom rastu i
stabilnosti. Problem nije samo u tome što struktura evrozone ne uzima u obzir
ekonomsku raznolikost Evrope, već i to što njena organizacija i temeljna
pravila i propisi nisu projektovani tako da promovišu rast, zaposlenost i
stabilnost.
Kako su
dobronamjerni državnici u pokušaju da stvore jaku i jedinstvenu Evropu
izgradili nešto što daje upravo suprotne rezultate? Kreatori jedinstvene valute
su se rukovodili skupom ideja o funkcionisanju ekonomije koje su u njihovo
vrijeme bile veoma popularne, ali su pogrešne. Vjerovali su u tržište, ali nisu
razumjeli ograničenja tržišta i sve ono što je neophodno da bi tržište
funkcioniralo. Slijepa vjera u tržište se ponekad opisuje kao tržišni
fundamentalizam, ponekad kao neoliberalizam. Tržišni fundamentalisti su
vjerovali da je jedini zadatak države da osigura da stopa inflacije bude niska
i stabilna, a tržište će se samo pobrinuti za rast i prosperitet za sve.
Poslije globalne finansijske krize 2008, tržišni fundamentalizam je izgubio
kredibilitet u većem dijelu svijeta, ali i dalje opstaje i cvjeta u Njemačkoj,
dominantnoj zemlji unutar evrozone. Uprkos brojnim novim činjenicama koje
govore drugačije, njegovi zagovornici insistiraju na starim stavovima sa toliko
samouverenosti da se njihova vera s pravom može opisati kao ideologija. Slične
ideje koje su MMF i Svjetska banka nametali čitavom svijetu imale su za
rezultat izgubljenih četvrt vijeka u Africi, izgubljenu deceniju u Južnoj
Americi i tranziciju u Sovjetskom Savezu i istočnoj Evropi čiji su rezultati
bili, najblaže rečeno, razočaravajući.
Njemačka se
predstavlja svijetu kao primjer uspjeha i uzor koji svi treba da slijede. Od
2007. do danas njena ekonomija je porasla 6,7%, što daje prosječan godišnji
rast od svega 0,8% – u normalnijim okolnostima to bi se smatralo neuspjehom.
(Poređenja radi, godišnja stopa rasta u SAD je u istom periodu iznosila 1,2%.)
Također treba imati na umu da su reforme sprovedene u Njemačkoj prije krize,
početkom dvijehiljaditih – kada je redukovan sistem socijalne zaštite – najviše
pogodile radnike, naročito one najsiromašnije. Dok su realne nadnice stagnirale
(prema nekim izvještajima i opadale), jaz između ljudi na dnu i na sredini
ljestvice se uvećavao – za oko 9% tokom samo jedne decenije. U prvim godinama
novog vijeka siromaštvo i nejednakost su također porasli. Njemačka je uspješna
samo u poređenju sa drugim zemljama evrozone.
Možda je prirodno
to što lideri evrozone za sadašnje stanje krive žrtve – zemlje u recesiji ili
depresiji. Možda je prirodno što odbijaju da prihvate odgovornost za velike
institucije koje su izgradili, a na čijem se čelu sada nalaze. Ali, osim što
nije fer, prebacivanje krivice na žrtve nimalo ne doprinosi rješavanju
problema.
Ne treba da nas
iznenadi to što je na rezultat referenduma o Brexitu u Velikoj Britaniji Evropa
odgovorila istim onim oštrim tonom kojim je dočekala rezultat referenduma u
Grčkoj 2015. Herman Van Rompuy, bivši predsjednik Evropskog savjeta, izražava
široko rasprostranjeno uvjerenje kada kaže da je Cameronova odluka o održavanju
referenduma bila “najgora politička odluka u nekoliko posljednjih decenija”.
Tom izjavom on pokazuje duboki prezir prema ideji demokratskog pozivanja na
odgovornost. To je i očekivano: kad god im se pruži prilika, glasači se
izjašnjavaju protiv eura, Evropske unije i evropskog ustava. Štaviše, ankete
organizirane u vrijeme Brexita pokazale su da i u ostalim zemljama većina
glasača ima negativan stav prema EU (uključujući Grčku, Francusku i Španiju).
Naravno,
ekonomske i političke posljedice Brexita će u velikoj mjeri zavisiti od
odgovora Evrope. Većina posmatrača pretpostavlja da u Evropi ipak neće
prevagnuti samodestrukcija. Vjerovatno je u najboljem interesu obje strane da
se što prije pronađe najpovoljniji modus ekonomske saradnje u skladu sa
demokratski izraženom voljom glasača sa obje strane Lamanša. Koristi od
trgovinske i ekonomske integracije su obostrane. Ako EU ne odustane od stava da
je bliža ekonomska integracija uvijek poželjna, može se očekivati da će
pokušati da uspostavi najtješnje veze koje su u sadašnjim okolnostima moguće.
Sve što bi EU mogla poduzeti da kazni Veliku Britaniju imalo bi jednako snažan
kontraefekat, pa bi tako i sebi napravila veliku štetu. To što su evropske
berze zabilježile pad, a evropske banke razne poremećaje, pokazuje da je Brexit
loša vijest i za Evropu.
Ali Jean-Claude
Juncker, ponosni arhitekta luksemburškog mehanizma za izbegavanje plaćanja
korporativnih poreza, sada šef EU komisije, izabrao je tvrdu liniju, što je
donekle razumljivo – vjerovatno ne želi da bude zapamćen u historiji kao čovjek
u čijem mandatu je počeo raspad Evropske unije. Juncker zastupa stav da Evropa
mora biti nepopustljiva u kažnjavanju i da ne smije ponuditi Velikoj Britaniji
ništa više od onoga na šta ona ima pravo na osnovu globalnih sporazuma (kao što
je Svjetska trgovinska organizacija), jer će u protivnom i drugi požuriti da
izađu iz EU. Kakav odgovor! Po Junckerovom mišljenju Evropu ne treba da drže na
okupu prednosti članstva u zajednici – korist koja premašuje gubitke, ekonomski
prosperitet, solidarnost, ponos na evropski identitet. Ne, Evropu treba
spašavati prijetnjama i širenjem straha od onoga što sledi ako neka zemlja
napusti zajednicu.
Euro se često
opisuje kao loš brak. Loš brak je zajednica dvoje ljudi koje vjerovatno nije ni
trebalo vezivati zavjetima koji navodno treba da važe zauvijek. Slučaj eura je
mnogo složeniji: to je zajednica 19 veoma različitih zemalja. Kada bi par
završio kod bračnog savjetnika, savjetnici stare škole su pokušavali da otkriju
kako da brak učine funkcionalnim. Današnji savjetnici prvo pitaju: Je li ovaj
brak vrijedan spašavanja? Troškovi razvoda – finansijski i emocionalni – mogu
biti veliki. Ali troškovi ostajanja u zajednici mogu biti još veći.
Jedna od prvih
lekcija u ekonomiji glasi da ne vrijedi plakati nad prolivenim mlijekom. Što je
bilo, bilo je. U ovom trenutku pravo pitanje je šta se sad može učiniti,
imajući u vidu situaciju u kojoj smo se našli. Političari na obje strane
Lamanša treba da se fokusiraju na skrivene izvore bijesa; kako je moguće da u
jednom demokratskom sistemu politički establišment čini tako malo da riješi
probleme tako velikog broja ljudi, i kako se to može promijeniti; kako unutar
svake zemlje, uz podršku potrebnih prekograničnih aranžmana, stvoriti novu i
demokratičniju Evropu čiji će cilj biti da osigura blagostanje građana.
Neoliberalna ideologija koja vlada već trećinu stoljeća i odigrala je važnu
ulogu u izgradnji evrozone to ne može učiniti. To ne možemo postići ni ako
zaboravimo na razliku između sredstava i ciljeva – euro nije cilj po sebi, već
samo sredstvo koje će donijeti više zajedničkog prosperiteta ako se njim dobro
upravlja, i niži životni standard za mnoge ili možda većinu građana ako se njim
loše upravlja.
Imamo dosta
razloga za pesimizam, ali sada su nam važniji razlozi za nadu: činjenica da
toliko ljudi širom Evrope još uvijek vjeruje u evropski projekat, da čak i u
zemljama u kojima vlada očaj još postoji nada da se EU može reformisati i da će
se to dogoditi. Širom Evrope ima političkih lidera koji su u politiku ušli jer
još vjeruju da demokratske politike mogu osigurati promjene koje donose
prosperitet. Širom Evrope ima ljudi, mnogi od njih su mladi, koji su u
desetinama hiljada izlazili na ulice da zahtijevaju jednu drugačiju Evropu, u
kojoj novi trgovinski sporazumi neće služiti samo korporativnim, već i širim
društvenim interesima.
Alternativna
rješenja koja mogu donijeti istinski zajednički prosperitet postoje: pred nama
je izazov da izvučemo pouke iz prošlosti i naučimo kako da izgradimo novu
ekonomiju i politiku budućnosti. Nadam se da će ovaj šok proizvesti talase na
obje strane Lamanša i otvoriti put do nove, refromisane Evropske unije.
/Tekst je preuzet
iz autorove knjige “Euro i prijetnje budućnosti Evrope”, koju će izdavačka kuća
Allen Lane objaviti 16. avgusta ove godine/
(TBT, The
Guardian)
