GEOPOLITIKA
Takozvana Islamska država je poslala izazov legitimnosti
Bliskog istoka koga je izgradila Evropa. Gledano iz etničkog ugla, kurdski
pokreti u Iraku, Turskoj i Siriji, nikada nisu bili zadovoljni Sajks-Piko
granicama, a oni sada predstavljaju nove etnički određene političke zajednice
koje u Iraku i Siriji posjeduju atribute de fakto država. Kao i ISIL, ovi
subjekti se nazivaju kvazi-države ili država u državi.
FOTO: Ilustracija (Thinkstock)
Imajući u vidu današnju složenost svijeta, čini se
očiglednim da stari vestfalski model državnog suvereniteta sve više slabi. Po
tom modelu, samo teritorijalno razgraničena i suverena država ima pravo na
punopravo članstvo u Ujedinjenim nacijama, iako postoji ogromna razlika u
veličini, stanovništvu, vojnoj sposobnosti, resursima i de fakto samostalnosti
svake države. Na jednom kraju su gigantske države poput Kine i Indije dok na
drugom sićušne zemlje poput Lihtenštajna ili Vanuatua. Kada je u pitanju
glasanje u Generalnoj skupštini UN svaka od ove četiri navedene države ima
jedan glas.
Sa stanovišta međunarodnog prava i organizacione teorije,
nastavljamo da živimo u državnoj-orijentiranom svjetskom poretku, iako
oblikovanje tog poretka ostaje privilegija najmoćnijih država koje djeluju na
osnovu geopolitičkih proračuna, uz poštovanje međunarodnog prava i moralnosti
prema prilici. Ipak, iako države ostaju temelj svjetskog poretka, politička realnost
osporava ovaj princip, a najviše na Bliskom istoku.
Ovo je donekle iznenađujuće, jer iako su posebno na Bliskom
istoku i u Africi južno od Sahare, granice često proizvoljno nametnute da bi
zadovoljile kolonijalne ambicije, uz vođenje malo ili nimalo računa o željama i
identitetu ljudi koji tamo žive u određenom geografskom prostoru, one su
opstale, jer bi otvaranje pitanja granica otvorilo Pandorinu kutiju etničkih
sukoba i teritorijalnih pretenzija.
Možda je prvi izazov festfalskom poretku projekat Evropske
unije, koja zastupa interese svojih 25 država članica, ali nema članstvo ili
glas u UN, niti ima primjedbi na stalno članstvo Velike Britanije i Francuske u
Savjetu sigurnosti UN. Ipak, u ovom trenutku veći izazov je izvan-teritorijalna
operativna moć Sjedinjenih Država, sa njihovom ogromnom mrežom inostranih baza
i sposobnosti da ciljaju bilo koju tačku na planeti, kao i njihovom politikom
“prisustva” u svim regionima svijeta. SAD su prva “globalna
država” u svjetskoj historiji, čiji je teritorijalni suverenitet samo
psihofizička osnova za neteritorijalni globalni domašaj. To nije carstvo koje
počiva na formalnoj i otvorenoj kontroli teritorije, ali to je daleko od toga
da bude normalna država koja generalno ograničava svoje vojne operacije i diplomatske
akcije na svoje geografske granice, osim ako nije uključena u neki udaljeni
rat.
Također, nedavni primjeri prakse u islamskom svijetu su u
suprotnosti sa dosadašnjim svjetskim etatističkim poretkom. Kada je objašnjavao
revolucionarni proces u Iranu 1978-79, ajatolah Homeini je insistirao na tome
da je to “islamska revolucija”, a ne “Iranska revolucija.”
On je tvrdio da je za muslimane najvažnija svjetska muslimanska zajednica Umma,
koja zaslužuje primarnu lojalnost i poštovanje vjernika bez obzira na njihovu
naciju.
Takvo gledište je agresivnije artikulirano u izjavama Osame
Bin Ladena, čiji je pogled na svijet prevazilaženje sekularizma i nacionalizma
unutar država, što izražava ono što bi se moglo opisati kao islamski
kosmopolitski pogled na svijet.
Najznačajniji novi izazov državnom centrizmu je proglašenje
kalifata tzv. Islamske države u Siriji i Iraku, van granica postojećih
suverenih država. ISIL se suprotstavio teritorijalnom integritetu tih država,
kao i englesko-francuskom tajnom dogovoru iz 1916. (dogovor Sajks-Piko), koji
je doveo do stvaranja sadašnjih granica na Bliskom istoku strogim poštovanjem
šerijatskog prava, na kome gradi legitimitet. ISIL se ponekad opisuje kao
“kvazi-država”, ali tu postoje tri važna pitanja koje treba pomenuti.
Prvo, izgleda da ISIL nema cilj da bude međunarodno priznata
kao država, ili da bude sredstvo za samoopredjeljenje Sirijaca i Iračana koji
žive na teritoriji u njenoj nadležnosti. ISIL zasniva svoju vlast isključivo na
sektaškoj selefijskoj primjeni Šerijata. Drugo, time što negira legitimitet
državama nastalim poslije Prvog svjetskog rata na osnovu Sajks-Piko dogovora
1916., ISIL za sebe prisvaja vrhovni politički legitimitet koji ne zavisi od
međunarodnih diplomatskih procedura ili prijema u Ujedinjenim nacijama. Ta
tvrdnja ima odjeka među onima koji žive pod njenom vlašću. Treće, mnogi dijelovi
sunitskog društva koje je dominantno prisutno u njihovom “kalifatu”
podržavaju ISIL. Barem na prvi pogled, kao oslobađajuću snagu od šiitske
represije i diskriminacije i zbog efikasnijeg pružanja socijalnih usluga na
lokalnom nivou.
U stvari, ISIL je efikasno i oštro, pokrenuo pitanje o
legitimnosti granica i država koje su nametnule kolonijalne vlasti i koje su
autohtoni nacionalni pokreti prihvatili tokom procesa ostvarivanja političke
nezavisnosti. Ovo preispitivanje etatizma na Bliskom istoku će vjerovatno biti
trajnije od samog ISIL-a.
Gledano iz etničkog ugla, kurdski pokreti u Iraku, Turskoj i
Siriji, nikada nisu bili zadovoljni Sajks-Piko granicama, a oni sada predstavljaju
nove etnički određene političke zajednice koje u Iraku i Siriji posjeduju
atribute de fakto država. Kao i ISIL, ovi subjekti se nazivaju kvazi-države ili
država u državi.
Iz ove perspektive, treba pomenuti prijedlog
neokonzervativca i bivšeg američkog ambasadora u UN Džona Boltona, koji je
predložio kao najbolji način da se uništi ISIL,
stvaranje nove nezavisne sunitske državeu Iraku i Siriji. Bolton je to
predložio kao posrednu podršku anti-šiitskim monarhijama u regionu i kao način
da se spriječi Moskva da povrati uticaj u regionu. Ali, ono što favorizuje
Bolton je država nametnuta spolja koja treba da bude prihvaćena kao
tradicionalna država ograničena svojim međunarodnim granicama. Ovo je u
suprotnosti sa kalifatom ISIL, koja tvrdi da ima u autoritet na osnovu
selefijskog tumačenja islama, i koja na svoje pristalice ne primjenjuje
geografske pojmove državljanstva i nacionalnosti.
Islamska država je poslala izazov legitimnosti Bliskog
istoka koga je izgradila Evropa poslije Prvog svjetskog rata, i kolonijalnoj
atmosferi koja je ostala dominantna nakon Drugog svjetskog rata.
Vestfalski model uređenja svijeta sve teže opisuje savremeno
društvo. Kada se uzme u obzir realnost američke globalne države, EU, i ISIL,
potrebno je naći druge okvire, politike u prakse koje su više osjetljivi na
različite nivoe veza vlasti i moći, kao i na složene obrasce transnacionalnih
mreža i lokalnih sistema kontrole, koji upravljaju milijardama ljudi. Potpunije
istraživanje ovih različitih organizacionih struktura bi također trebalo da
uključi ulogu transnacionalnih korporacija i finansijskih institucija koje
oblikuju stvarnost neoliberalne globalizacije.
(The Bosnia Times, Foreign Policy Journal)
