Piše: Slavomir Sierakowski, thebosniatimes.ba
SAD se povlače više od deset godina i primoravaju Evropu da raširi svoj zaštitni kišobran ili preko Evropske unije ili kroz vanjsku politiku pojedinačnih država-članica. Sada je jasno da je druga opcija izvojevati pobjedu. Nedavni događaji u Iranu i Libiji pokazuju da EU prestaje biti relevantna snaga u međunarodnim poslovima.
Najzad, generalno je zaboravljeno da je iranski nuklearni sporazum iz 2015. uključivao P5+1 – SAD, Kinu, Rusiju, Francusku i Ujedinjeno Kraljevstvo (pet stalnih članica Vijeća sigurnosti UN-a) plus Njemačku – ali i EU. I to iz dobrog razloga . Iako EU taj sporazum smatra svojom najvećom diplomatskom pobjedom, od kada su SAD u maju 2018. napustile sporazum, Francuska, Njemačka i Ujedinjeno Kraljevstvo su te koje rade na tome da ga spase. EU se uglavnom drži izdavanja bljutavih saopćenja, čiji je nenamerni efekat potvrda nedostatka njenog pravog utjecaja.
Situacija u Libiji je pokazatelj većeg problema. I Turska i Rusija su se sada umiješale u građanski rat u toj zemlji (na suprotnim stranama) da bi unaprijedile sopstvene nacionalne interese u procesu koji preti da bude okidač za bujicu izbjeglica.
Kako su evropski lideri reagirali na ovakav razvoj događaja? Njemačka kancelarka Angela Merkel je otputovala u Moskvu da se sastane s ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom, francuski predsjednik Emanuel Macron se konsultirao s Putinom preko telefona i niko se nije gnjavio sa EU. Kako objašnjava Financial Times, „Njemačka nastoji da pošalje širu poruku tako što pokazuje da multilateralni mirovni napori i dalje mogu dati rezultate uprkos sve većoj diskonekciji između SAD-a i Evrope i utjecaju autoritarnih lidera kao što je Putin i turski predsjednik Recep Tajip Erdogan.“
Neko bi možda mogao pomisliti da najkraći put do multilateralizma vodi preko EU. Ali na pregovorima u Berlinu ovog mjeseca predsjednici Evropske komisije Ursuli Von der Layen i visokom predstavniku EU za vanjsku politiku i sigurnost Josepu Borelu su dodijeljene sporedne uloge. Strane velikodostojnike koji su pristizali pozdravljala je Merkel i generalni sekretar UN Antonio Guterres. UN definitivno i treba dobiti centralnu (makar i simboličnu) ulogu na samitu koji je namijenjen uspostavljanju međunarodne saradnje; ali zašto i EU ne bi mogla imati tu ulogu?
Problem je u tome što se Merkel suočava s nekolicinom prepreka kada je riječ o zaobilaženju EU i preduzimanju direktnih koraka. Ako bi Njemačka stremila da ostvari svoje političke ciljeve preko ćudljivog evropskog bloka, to joj ne bi obezbijedilo željeni rezultat. Ipak, to nije uvijek bio slučaj. EU je već 2016. zaključila sporazum s Turskom da zaustavi priliv izbjeglica u Evropu iako je Njemačka imala značajan udio u ishodu. Sada Njemačka preferira da deluje direktno kao što to čini Francuska pod rukovodstvom Macrona.
Međutim, u bilateralnom angažmanu s Putinom i Erdoganom, i Merkel i Macron su u znatno slabijoj poziciji nego što bi bila EU ako bi preuzela vodstvo. U slučaju Libije ujedinjenim naporima EU bi se mogli eksploatirati različiti interesi Rusije i Turske. A šire gledano, jednostavnom primjenom ekonomskog pritiska EU bi mogla projektirati utjecaj na bilo koju pojedinačnu treću zemlju bilo gdje u svijetu. Ali da bi to učinila, potrebna joj je zajednička agenda i predstavnici koji imaju ovlaštenja da rade na ostvarenju zajedničkih interesa EU čak i kada to možda može biti na uštrb pojedinačnih država-članica. Bez ujedinjenog fronta EU ne može efikasno djelovati na svjetskoj pozornici.
U tom pogledu evropski lideri otvoreno ignoriraju odredbe o odbrani i sigurnosti Lisabonskog sporazuma. Sporazumom se eksplicitno obavezuju države-članice da vode zajedničku vanjsku politiku preko Evropske komisije, Evropskog vijeća i kancelarije visokog predstavnika. Štaviše, sama EU ima obavezu ne samo da „obezbijedi dosljednost između različitih područja vanjskog djelovanja i između njih i ostalih politika“ već i da „vodi, definira i sprovodi zajedničku vanjsku i sigurnosnu politiku na osnovu uspostavljanja međusobne političke solidarnosti između država-članica“.
Bivši šef poljske diplomatije Radek Šikorski ne pretjeruje kada tvrdi da institucije EU odustaju od svoje obaveze da vode vanjsku politiku za blok. Nakon najnovije runde unilateralne francuske i njemačke diplomatije on ukazuje da „lideri najvećih zemalja Zapadne Evrope nisu čak ni pomišljali da djeluju u skladu s pravilima i duhom Lisabonskog sporazuma“.
Daleko od ujedinjenja Evrope ili očuvanja njenih interesa aktuelna geopolitička konfuzija produbljuje postojeće podjele među državama da one pojedinačno gube utjecaj u vanjskim poslovima. A iako američki i kineski nacionalistički projekti mogu ipak da se negativno odraze na ove zemlje, unilateralizam na strani evropskih zemalja bi mogao potpuno razjediniti EU.
Time što otvoreno zasjenjuju ulogu EU u vanjskoj politici Njemačka i Francuska sebe slabe i jačaju one poput Rusije, Turske i Kine. Nedavni samit u Berlinu se veliča kao veliki uspjeh. On je bio i simptom propadanja.
/Autor je osnivač pokreta Politička kritika, direktor Instituta za napredne studije u Varšavi i saradnik Njemačkog vijeća za vanjske odnose/
(TBT, Project Syndicate)
