Odmah preko granice sa Gruzijom, na Kafkaskim planinama južne Rusije, nalazi se mali grad po imenu Nejtrino. Protekla pola stoljeća, glavni posao u njemu je bio proučavanje najmanjeg dijela materije u univerzumu, efemerne subatomske čestice po imenu neutrino.
Ovo je dom “Baksan neutrino opservatorije”, lavirinta tunela i laboratorija ukopanih tri kilometra u planinu, zaštićenih od spoljneg svijeta sa 3700 metara kamena. Tu, bazeni tečnosti čekaju da zabilježe putanju neutrina od centra sunca, od zvijezda koje eksplodiraju, atomskih reaktora i samog Velikog praska, noseći poruke kroz vrijeme.
Na neutrine mahom ne utiču sile poput elektromagnetne koja je u interakciji sa većim dijelom prirode. Neutrini prolaze neomateno kroz kamen, zemlju i naša tijela. Najdelikatnije mašine za mjerenje do sada su pokazale da pojedinačni neutrino teži manje od milionitog dijela elektrona.
Ljudi u Baksanu povezani su sa naučnicima raspršenim po ijcelom svijetu: Sanford podzemnoj istraživačkoj jedinici u Lidu, Južna Dakota; Gran Saso nacionalnoj laboratoriji ispod istoimene planine u Italiji, Sadberi neutrino opservatoriji u Ontariju, Kanada; Super-Kamuokandeu, duboko u planini Ikeno, Japan i IceCube, nizu detektora ukopanih u led na Južnom polu. Svi oni pokušavaju čuti kvantne šapate sile realnosti.
Jedno od najvećih dostignuća Baksana do sada bilo je hvatanje neutrina koje su emtirale termonuklearne reakcije u centru sunca u gotovo 60 tona tečnog galijuma. Eksperiment, nazvan SAGE – Sovjetsko-američki galijumski eksperiment, dokazao je da naučnici zapravo znaju šta napaja naše sunce. Od pada Sovjetskog saveza, naučnici u Baksanu su od lopova i ruske vlade branili svoj galijum, element koji se prodaje za 500 dolara po kilogramu.
Fizičari znaju da neutrini dolaze u najmanje tri tripa – elektronski, mionski i tau neutrino, zavisno od podatomskog porijekla. Kao dodatak konfuziji, neutrini mogu prelaziti iz jednog oblika u drugi. Fizičari se ne slažu oko toga da li postoji dokaz o postojanju četvrtog tipa, takozvanog sterilnog neutrina. To je predmet novog eksperimenta u tunelima Baksana.
Iako su neutrini najlakše čestice u univerzumu, takođe su među najbrojnijim, milijardu puta brojniji od protona i elektrona od kojih smo stastavljeni mi i obična materija. Stoga neutrini doprinose masi vidljivog univerzuma isto kao i vidljive zvijezde.
Otkriće visokoenergetskog neutrina sa daleke galaksije koja je prošla kroz IceCube detektor na Južnom polu u julu je stiglo na naslove svjetskih medija.
Dodatna populacija neutrina koje su naučnici pronašli u pećini na Kafkazu mogla bi uticati na osnovne kalkulacije širenja univerzuma.
(TBT, The New York Times)
