CIVILIZACIJA
Prema legendi, ovo djelo zemljane arhitekture svoje
postojanje duguje magičnom crvu.
FOTO: (Getty Images)
Na južnoj granici iranske visoravni blizu granice sa
Pakistanom, citadela na vrhu brda Arg-e Bam obilježava Put svile. Prema
legendi, ovaj grad od zemlje svoje postojanje duguje čarobnom crvu.
U epskoj pesmi Šahname persijskog autora Firdosija, djevojka
je prela pamuk kad je otkrila crva u jabuci. Kako je jeo i rastao, crv je
ispustio posebnu nit koja je donijela veliko bogatstvo njenom ocu Haftvadu koji
je sagradio grad kako bi zaštitio ovu magiju. Prema historičaru i geografu
Hamdolahu Mostovfiju, kad je osvajač uzdrmao citaledu i probušio crva metalnom
šipkom, Crv Haftvada je pukao zbog čega je mjesto i dobilo naziv Bam (što znači
prasak).
Magični crv iz Firdosijeve pjesme je bio nalik svilenoj
bubi. Izgrađen tokom VI ili IV vijeka p. n. e na raskrsnici važnih trgovinskih
puteva, Bam je izgradio zavidnu reputaciju zahvaljujući proizvodnji odjeće od
pamuka i svile, koja je bila toliko fina da je na kraju pronašla put do ormara
kraljeva.
Njegova strateška lokacija u pustinjskom slivu između
planina Kafut na sjeveru i planina Jebal-e Barez na jugu bila je ključna za
njegov prosperitet.
Alpske rijeke su nekada proticale kroz Bam putem nevjerovatne
serije kanata, podzemnih kanala za navodnjavanje koji su se pretvarali u grad u
pustinjskoj oazi. U ovom gradu se nalaze zasvođene strukture s kupolama u
citadeli koje će kasnije biti karakteristične za srednjovekovne utvrđene gradove
i bile su izgrađene korištenjem chineha (slojeva blata) i khesta (opekama
osušenim na suncu).
Do XIX vijeka, većina stanovnika Bama se preselila u naselja
izvan citadele, ali njene zgrade i džamije su se kontinuirano koristile za
obrazovanje, vjerske prakse i kulturne proslave poput Nowruza, perzijske Nove
godine kroz XXI vijek.
U ranim jutarnjim satima 26. decembra 2003. godine, jak
zemljotres je razorio cijeli region. Više od 30.000 ljudi je nastradalo,
desetine hiljada ljudi je bilo povrijeđeno, a procijenjeno je da je nekoliko
hiljada ljudi ostalo bez kuća. Veći dio odbrambenih zidova Arg-e Bama i
Guvernerove četvrti je srušeno, ali kanati i temelji citadele su ostali
netaktnuti, otkrivajući nove slojeve historije arheolozima.
Unesco je pripremio sveobuhvatni plan rekonstrukcije grada u
periodu od 2008. do 2017. godine korištenjem tehnika i materijala
karakterističnim za zemljanu arhitekturu. Prije četiri godine, grad je uklonjen
za Spiska ugroženih mjesta Svjetske baštine.
(TBT, N.G.)
