INTERVIEW
Na 61.
Međunarodnom sajmu knjiga u Beogradu zemlja počasni gost je Iran, a mnogi
srpski izdavači najavljuju “arapski opus” u svojoj produkciji
FOTO: Tanasković
(Fonet)
O tome koliko
zapadni svijet, uključujući i Srbiju, ako se gleda geografski u odnosu na
Bliski Istok, odistinski poznaje arapski svijet za “Danas” govori
jedan od najpoznatijih srpskih islamologa, profesor na Katedri za
orijentalistiku “Filozofskog fakulteta Beogradskog univerziteta” i
ambasador Srbije pri “Unesku” Darko Tanasković.
– Iran ne pripada
arapskom svijetu, ali jeste muslimanska i u širem smislu bliskoistočna zemlja,
tako da se vaše pitanje u punoj mjeri može odnositi i na ovu staru i veliku
državu, negdašnju Persiju. Teško je, međutim, odgovoriti bez nepreporučljivo
velike mjere uopćavanja. Srbiji, a i zapadnom svijetu, kojem nas pomalo
pojednostavljeno civilizacijski priključujete, svojstveno je neujednačeno i, u
cjelini, srazmjerno površno i fragmentarno poznavanje arapskog i bliskoistočnog
prostora, iako se o nekim izdvojenim aspektima u novije vrijeme zna neuporedivo
više nego ranije. Književnost i kultura nisu, nažalost, među tim oblastima.
* Da li to
upoznavanje postaje nužnost poslije migrantske krize koja je zahvatila Evropu?
– Ovaj fenomen
mogao bi se nazvati iznuđenim upoznavanjem pod pritiskom, pri čemu se evropske
zemlje grubo suočavaju s tragičnom ljudskom dimenzijom nesreća koje već
decenijama, dobrim dijelom i uslijed određenih štetnih zapadnih politika, čine
tužnu i beznadnu svakodnevicu znatnog dijela muslimanskog istoka. Pribojavam se
da izloženost produženom migrantskom talasu na širem društvenom planu neće
dovesti do boljeg suštinskog poznavanja i razumijevanja sistema vrijednosti,
kolektivne svijesti i kulture muslimanskih naroda, već do pretežno instrumentalnog
ovladavanja tehnikama discipliniranja i kontroliranja neželjenih pridošlica. To
je i logično i neizbježno, ali ne vodi ka uspostavljanju istinskog
međucivilizacijskog dijaloga, već prije porastu onoga što je uobičajeno
nazivati islamofobija, pa i opće ksenofobije u Evropi. Politički korektno i
ideološki osuđivati te “predrasude” nema nikakvog smisla, jer su one
neminovna posljedica procesa koji već (pre)dugo traju, kako na Zapadu tako i u
islamskom svijetu. Svi su i svi smo tu žrtve… A ljudi su prema drugačijem i
stranom i u normalnim uvjetima nepovjerljivi, što je u čovjekovoj prirodi.
* Zbog čega je,
kako se čini, na interesovanje Zapada za arapski svijet više uticala aktuelna
migrantska kriza od “Arapskog proljeća”, čije su se posljedice mogle
odmah naslutiti?
– “Arapsko
proljeće” se, ipak, dešavalo podalje od životnog prostora Evrope, iako je
ubrzo počelo da ga zapljuskuje. Izbjeglice su, međutim, u evropskoj avliji, na
pragu i već u kući, pa je burno samoodbrambeno reagiranje Evropljana više nego
razumljivo. A što se tiče posljedica tzv. “Arapskog proljeća”,
njihovo realistično spoznavanje, koje je tok događaja nezaustavljivo nametao
svakome ko umije i hoće misliti svojom glavom, bilo je, naročito u početku,
ometano i usporavano “zadatim optimizmom” u pogledu demokratskog
potencijala i priželjkivanih političkih ishoda tzv. “Arapskog
proljeća”, koji je zapadna propaganda svim sredstvima nekritički širila.
* Da li su i
koliko politika i povezivanje islama sa radikalizmom i terorizmom gurnuli u
drugi plan arapsku kulturu i civilizaciju i gdje je njeno u današnjem svijetu?
– Politička sfera
je uvijek u pogledu društvene i medijske pažnje atraktivnija od
kulturno-civilizacijske, a pogotovo ako je “politika” povezana ili
posredovana nasiljem. Ono što je u konkretnom slučaju bremenito najtežim
posljedicama jeste odvojenost, odsječenost najvećeg dijela arapske i
muslimanske omladine od vlastite, autentične arapske i islamske kulture. O tome
je ubedljivo pisao i rano preminuli italijanski sociolog i politikolog
alžirskog porijekla Fuad Haled Alam, čije se knjige “Globalni islam”
i “Džihadista iz susjedstva” srećom mogu pročitati i na našem jeziku.
Mladi s amputiranom dimenzijom autentične vlastite religijske i nacionalne
kulture, izglobljeni iz okruženja, lahko podliježu zovu radikaliziranog
fundamentalističkog islama svedenog na imperativ sveopćeg džihada.
* Kakav je
položaj Arapa koji ne pripadaju islamu – arapskim kršćanima i šta je sa
njihovom kulturom tradicijom?
– Njihov položaj
je izuzetno težak i oni tiho, ali masovno napuštaju svoju postojbinu. Prijeti
opasnost da sveta Hristova zemlja ostane bez kršćana! Došlo se u apsurdnu
situaciju da starokršćanske zajednice, koje su na Bliskom Istoku postojale
mnogo prije pojave islama, od strane većinskih muslimana, posebno onih
radikaliziranih, budu doživljavane i optuživane da su “peta kolona”
objektivno postkršćanskog Zapada. A baš su Arapi kršćani bili glavni nosioci
arapskog kulturnog preporoda tokom XIX i početkom XX stoljeća.
* Koliko su za
obrazovanje i informiranje ovdašnje javnosti važne knjige poput “Historije
arapskih naroda” Alberta Huranija i “Oksfordska historija
islama”, čije se drugo izdanje treba pojaviti na Sajmu? Vi ste za obje
pisali pogovor?
– Riječ je o
kapitalnim djelima savremene historiografije i islamologije. “Oksfordska
historija islama”, u redakciji uglednog Džona Espozita, doživljava drugo
izdanje. U međuvremenu je postala standardni, gotovo enciklopedijski priručnik
za sve one koji žele da činjenički pouzdano i naučno utemeljeno upoznaju
historiju i civilizaciju islama, dok se Huranijeva magistralna sinteza
historije Arapa smatra jednom od dosad najuspjelijih. Naravno, obje ove
značajne knjige nose teorijska i metodološka obilježja određene islamološke
škole i načina mišljenja, tako da se radi sticanja potpuno uravnotežene
predstave o suštini tematike kojoj su posvećene, a pogotovo o njenom savremenom
stanju i dinamičnom razvoju, valja obraćati i drugim izvorima znanja. Dodao bih
da je saznajno neprocjenjivo vrijedan, ali i zanemaren doprinos koji poznavanju
arapskog svijeta može dati sve veći broj kvalitetno prevedenih djela arapske
umjetničke i narodne književnosti. Nedopustivo bi bilo, u ovom kontekstu, ne
spomenuti obol neumornog pregaoca Srpska Leštarića.
* Katedra za
orijentalistiku Filozofskog fakulteta Beogradskog univerziteta, prva na
Balkanu, ove godine obilježava 90 godina od osnivanja. Gdje je današnja srpska
nauka danas kad je riječ o islamskom, posebno arapskom svijetu?
– Ovaj značajan
jubilej prilika je da se objektivno sagledaju i ocjene bilans i aktualno stanje
naše univerzitetske orijentalistike. Od vremena kad je, u Evropi visoko
uvaženi, profesor Fehim Bajraktarević udario temelje naučnom proučavanju
muslimanskog Istoka na “Beogradskom univerzitetu”, postignuto je
mnogo, ali ne i onoliko koliko se možda moglo. Ako izuzmemo arabistiku, ostale
grane klasične orijentalistike – turkologija i iranistika, na
“Univerzitetu” su, nažalost, zakržljale i nerazvijene, pa je utoliko,
kao opomena, ali i podsticaj, važnije to što je Iran ove godine počasni gost
Sajma knjiga. O pravoj islamologiji je, inače, teško i govoriti, jer se ona
nigdje sistematski ne izučava i ne predaje. Mislim, naravno, na islamologiju
koja podrazumijeva poznavanje jezika, društava i kultura muslimanskih naroda, a
ne na nenaučno i površno apsolutiziranje samo jedne, političke dimenzije
složenog islamskog fenomena, bez obzira na to što ona, kao jedna od
najbitnijih, u sagledavanju cjeline nikako ne smije biti zanemarena.
(TBT, Danas)
