ANALITIKA
Katar i Tursku cionisti su kaznili posredstvom ”arapskih
cionista”, ne zbog podrške terorizmu koja im se pripisuje, već zbog toga što
su stali na stranu otpora
FOTO: Et Tani, Erdogan (Al Jazeera)
U arapskom svijetu vrlo malo se pisalo o fundamentalizmu,
odnosno aktivnom fundamentalizmu koji gotovo da karakterizira arapsku misao sa
njenim islamskim, nacionalnim i liberalnim referencama. Za fundamentalizam je
karakteristično to da u prvoj fazi nastoji govoriti u ime fundamenta – iako u
tome učestvuje zajedno s drugima – a zatim prelazi u fazu potpune dominacije.
Dešavanja i napetosti u Arapskom zaljevu, sa kojima smo se
mogli upoznati ovih dana kada se država Katar našla na meti žestokih napada,
navode na dublje promišljanje o uzrocima koji počivaju u regionu i islamskom i
međunarodnom okruženju.
Fundamentalizam i politički islam
U arapskom svijetu postoje tri osnovna sukobljena
fundamentalizma: cionistički, vehabijski i homeinijski. Cionistički se primarno
veže za židovsko, vehabijski za sunitsko a homeinijski za šitsko učenje.
Ako se veza s cionizmom pokazala jasno zbog povezanosti sa
rasističkim pokretima koji su se pojavili sa državom/nacijom i fenomenom
doseljeničkog kolonijalizma, vezu sa vehabizmom prati dosta konfuzije zbog
preklapanja između vehabizma i početaka lokalne reforme, prije osvrtanja na
dešavanja na sjevernoj obali Mediterana (evropska renesansa).
Veze sa homeinizmom, također, prate brojne nejasnoće zbog
artikulacije onoga što je bilo između njega i ideje revolucije. Khomeini je bio
islamski lider koji odstupa od ideje “čekanja” skrivenog imama, što
podrazumijeva da u periodu čekanja pravovjerni učenjaci obavljaju ulogu
vodstva.
Revolucija se u arapskom kontekstu suočila sa dva glavna
razloga koji su spriječili uspostavljanje političkog entiteta, poput turskog i
iranskog. Stoga je slogan revolucionara glasio: “Narod želi obaranje
režima”, “Narod želi oslobađanje Palestine”. Ako se terorizam
doda okupaciji i tiraniji u spriječavanju izgradnje arapskog entiteta onda se
dobije trokut: uzurpacija/tiranija/terorizam.
Pored ova tri fundamentalizma, evidentna je i pojava
političkog islama koji nije bio udaljen od sukoba s cionističkim entitetom te
borbe protiv tiranije koju su, u osnovi, predstavljali arapski režimi, kao plod
tzv. pljačkaške države.
Fenomen političkog islama je historijska pojava: kako ima
početak tako ima i kraj. Započinje s pokretanjem “političke retorike”
a završava sa “legislativnim diskursom” koji se opisuje kao
“prva reforma” (vehabije i senusije) a ima koristi i od
“reformatorskog diskursa” kao “drugoj reformi” (Jamal
al-Afghani, Mohammed Abduhu, Rashid Rida).
Što se tiče kraja ove pojave, ona je dosegla svoj vrhunac u
razdoblju dominacije “pravde i razvoja” kada politički islam dolazi u
jednom drugom identitetu koji nije izvan društvenog i patriotskog. To je faza u
kojoj demokratija pušta svoje korijene na ruševinama tiranija u arapskom
svijetu.
Na ovaj način imamo precizno mjerilo za svako razdoblje i
njegove karakteristike, pa bi uspostavljenje demokratije bio dokaz da je
politički islam došao u fazu “pravde i razvoja”. Opstrukcije ili
prolongiranje njenog uspostavljanja dokazuju da politički islam još uvijek nije
došao do spomenute faze, zašto je odgovorno prisustvo strukturalnih prepreka
koje nisu pomogle u tome da se razdvoji misionarsko od političkog djelovanja,
kao što je to slučaj u Tunisu (pokret Nahda).
Vehabizam i homeinizam su dva fundamentalizma naoružana
legislativnim diskursom u svojoj sektaškoj i ekskluzivističkoj formi. Ovo ih
čini, u usporedbi s fenomenom političkog islama, intelektualnim sunovratom i
retrogradnim pristupom koji spriječava uspostavljanje slobode i građanskog
koncepta.
Politički islam je bio pod velikim utjecajem ova dva
fundamentalizma u pozitivnom i negativnom smislu. Rukovodstvo Muslimanskog
bratstva potražilo je azil u Saudijskoj Arabiji tokom šezdesetih godina
prošloga stoljeća za vrijeme sukoba između Bratstva i egipatskog predsjednika
Gamala Abdel Nasera, što spada u glavne razloge koji su obojili njihov diskurs
“legislativnim”. Čak su se i približili zahtjevima za primjenu
šerijatskog prava.
Islamska revolucija u Iranu ostavila je dubok trag na
Muslimansku braću i politički islam, u smislu borbe i revolucije u ime vjere
protiv nepravednika, podrške obespravljenima, priklanjaju siromašnima i borbi
protiv arogancije u svijetu.
Prepreke uspostavi demokratije
Prepreke koje stoje na putu političkog islama u arapskom
kontekstu da dođe do faze “pravde i razvoja” (a samim tim i uspostave
demokratije i građanskog koncepta) unutrašnjeg su karaktera, od kojih je
najznačajnija nemogućnost potpunog oslobađanja od diskursa u kojem se insistira
na religijskom pravu. S druge strane, pak, postoje i objektivni razlozi, prije
svega tri fundamentalizma koja smo ranije spomenuli.
Ova tri fundamentalizma su učestvovala u borbi protiv
revolucije u arapskom kontekstu. Cionistička tvorevina diči se time da je
jedina demokratija u moru arapskog despotizma, svjesna da je arapska svijest
otkrila organsku vezu između otpora i građanskog koncepta, čime se pravi uvod u
nestanak ove tvorevine. To sažima naš odnos sa demokratskim Zapadom koji nas je
kolonizirao a zatim krivio zbog nerazvijenosti. Isti taj Zapad ne želi da se mi
oslobodimo diktatorskih režima.
Vehabijski fundamentalizam je imao vodeću ulogu u
marginalizaciji revolucije u Egiptu. Ona se morala sasjeći u korijenu, jer bi
njen uspjeh u Egiptu, barem kada se radi o strateškim tokovima, značio
pripisivanje arapskog karaktera ovoj revoluciji. Međutim, politički islam ni u
kom slučaju nije mogao biti osnova ovog iskustva i njen politički generator.
Također, vehabijski fundamentalizam je imao veliku ulogu u finansiraju
radikalnih skupina i njihovom naoružavanju.
Homeinizam je pronašao svoj prostor za djelovanje i podršku
arapskom sistemu diktature kroz izmišljanje razlika između revolucije i otpora
u sirijskom kontekstu. On u suštini pravi razliku između “organskog”
otpora čije uvjete pronalazi u osnovnom okviru (Gazi, na primjer) te
instrumentaliziranog otpora. Zbog takvog razumijevanja stvari svoje oružje
preusmjerava sa Maroun El Rasa i Bint Jbeila (Liban) na Al-Qusayr, Yabrud i
Halep (Sirija).
Homeninizam je uspio sektaški podijeliti i marginalizirati
tri arapske države: Irak (u saradnji sa Amerikancima) Siriju (u saradnji sa
Rusima) i Jemen (u saradnji sa sektaškom manjinom i ostacima režima).
Ova tri fundamentalizma su se susrela i na sirijskoj
teritoriji gdje su uložila veliki napor da politički islam, koji je imao veliku
podršku na svim slobodnim demokratskim izborima te osigurao uvjete socijalnog
bunta, nikada ne bude uvjet za uspostavljanje demokratije u arapskom kontekstu.
Također, postoje okolnosti u međunarodnim odnosima vezane za
tradicionalne interese, ali i neke nove, koji su doprinijeli dokidanju svih
pozitivnih refleksija na koje se tok političkog islama mogao osloniti krećući
se u pravcu uspostave demokratije u arapskom svijetu.
Politički islam, nesumnjivo, ima svoje unutrašnje probleme
koji ga sprečavaju da nametne sebe kao uvjet za uspostavljanje demokratije i
građanskoga društva. Ova uloga se, nažalost, u arapskom kontekstu počela
smanjivati do te mjere da je politički islam u nekim djelovima arapskog svijeta
postao samo strana u političkim pregovorima. Time se iznova proizvodi tiranija
u formi lobija i kriminalnih grupa, čiji je interes isključivo materijalna
korist. Pri tome se koristi okvir predstavničke demokratije, koja nije u stanju
osigurati slobodu i društvenu pravdu.
Podrška i solidarnost
Međutim, ono što se desilo s neuspjelim pokušajem vojnog
udara u Turskoj te podizanje tenzija u Vijeću za zaljevsku saradnju (GCC)
ukazuje da se politički islam vraća u fokus kao strana u međunarodnoj
konfrontaciji koja nije odvojiva od starih kolonijalnih interesa. Ovaj sukob
neće biti daleko od onoga što se želi postići revolucijom, otporom i konceptom
građanskog društva.
Ovdje dolazi na red govor o tursko-katarskom izuzetku.
Turska, kao obrazac političkog islama koji je dosegao etapu pravde i razvoja i
utemeljio svoju specifičnu demokratiju, te Katar, kao logistička i medijska
podrška otporu i revolucijama, zajedno predstavljaju dvije glavne pritoke
rijeci revolucije, otpora i građanskog koncepta (čime se podržava revolucija i
demokratizacija, iako se one nisu nazivale demokratskim).
To ove dvije države čini glavnim stupovima podrške jednom od
glavnih uvjeta za uspostavu demokratije u arapskom kontekstu, a to je koncept
političkog islama. Preciznije rečeno, skupine Muslimanska braća koje se sada
optužuje za terorizam.
Ovo objašnjava zašto se Turska našla na meti vojnog puča,
zašto se Katar želi uništiti, ali objašnjava i njihovu međusobnu podršku i
solidarnost. Ove dvije države su prije revolucije predstavljale izuzetak u
islamskom i arapskom kontekstu, dok su u novonastaloj situaciji bile posrednici
između država otpora i država koje su za normalizaciju odnosa sa Izraelom.
Katar i Tursku cionisti su kaznili posredstvom
“arapskih cionista”, ne zbog podrške terorizmu koja im se pripisuje,
već zbog toga što su stali na stranu otpora/revolucije. Nikada nije zabilježeno
da su Katar i Turska imale ijedan negativan stav prema otporu ili revolucijama
u arapskom kontekstu, uprkos utjecaju interesa na politiku i ponašanje režima u
izrazito nestabilnom ambijentu u arapskom svijetu.
Ova dva stava ne mogu se odvojiti od onoga što je poznato
kao kontekst podrške revolucijama za slobodu i građanski koncept kojima se želi
izgraditi jedan jezički, ekonomski i politički entitet, sličan kontekstima koje
su izgradile Turska i Iran.
Relacije između Turske, Irana i Arapskog svijeta neće
postići ravnotežu osim uspostavom arapskoga entiteta koji je uvjet za ukidanje
tri negativna elementa: terorizma, vojnih udara i uzurpacije. Uprkos pojedinim
pozitivnim pokazateljima, čini se da je to još uvijek daleko.
(TBT, Al Jazeera)
