Piše: Luciano Zaccara, thebosniatimes.ba
Španija je postala jedan od najglasnijih evropskih kritičara izraelskog rata u Gazi. Pod Pedrom Sánchezom, Madrid je prevazišao retoričku nelagodu i pokušao prevesti ogorčenje u politiku: priznavanje Palestine, intervencija na Međunarodnom sudu pravde, formalni embargo na oružje, ograničenja vojnog tranzita, zabrana uvoza iz ilegalnih naselja i pritisak unutar Evropske unije da preispita svoj odnos s Izraelom.
Ovo postavlja primamljivo pitanje: može li Španija povući Evropu ka strožoj politici prema Izraelu? Odgovor je vjerovatno ne, barem ne u skorije vrijeme. Španija još ne predvodi evropski zaokret, ali svakako otkriva odsustvo istog.
Stav Madrida je važan jer prekida s opreznim jezikom koji je dugo dominirao evropskim pristupom Izraelu i Palestini. Evropske vlade su često branile međunarodno pravo u principu, izbjegavajući značajne troškove za Izrael kada se ti principi krše.
Španija je Gazu predstavila ne kao tragičnu upotrebu sile, već kao test evropskog kredibiliteta: EU ne može tretirati međunarodno pravo kao obavezujuće u Ukrajini, ali kao pregovaračko u Palestini.
Španija je potom otišla korak dalje podnošenjem deklaracije o intervenciji u tužbi Južne Afrike za genocid protiv Izraela pred Međunarodnim sudom pravde. Ovaj pravni potez je ključan za razumijevanje pristupa Madrida. Španija ne samo da politički osuđuje Izrael; ona pokušava ukorijeniti svoju kritiku u institucijama, konvencijama i obavezama. U tom smislu, njen stav je manje revolucionaran nego restorativan. Ona traži od Evrope da primijeni pravila koja već tvrdi da poštuje.
Ista logika utjecala je na kasnije mjere Španije. U septembru 2025. godine, Sánchez je najavio paket mjera usmjerenih na zaustavljanje onoga što je njegova vlada opisala kao genocid u Gazi. Kasnije tog mjeseca, Madrid je pojačao embargo na oružje Izraelu, koji obuhvata odbrambenu opremu i tehnologiju dvojne namjene, te zabranio brodovima i avionima koji prevoze gorivo ili materijal za moguću vojnu upotrebu ulazak u španske luke i zračni prostor.
Ista logika pojavila se i u stavu Španije prema američko-izraelskom ratu protiv Irana. Madrid je odbio dozvoliti SAD-u da koristi zajednički upravljane baze u Roti i Moronu za napade na Iran, naglašavajući španski suverenitet nad bazama. Ovo ne bi trebalo tretirati kao zaseban dosije od Gaze. Pripada istoj gramatici vanjske politike: međunarodno pravo, ograničenja vojne eskalacije i odbijanje pružanja automatske logističke podrške ratovima koje Madrid smatra nelegitimnim ili destabilizirajućim.
Španija nije postala antiamerička niti je prekinula odnose s NATO-om. Ona ostaje ugrađena u zapadne sigurnosne strukture i domaćin je strateški važne američke vojne infrastrukture. Ali slučaj Irana pokazuje da Sánchezova vlada pokušava razlikovati obaveze prema savezu od automatskog saučesništva.
Negativne reakcije su bile otkrivajuće, e-mail Pentagona je spomenuo moguće kaznene mjere protiv Španije, dok je Donald Trump kasnije sugerirao da bi mogao povući američke trupe iz Italije i Španije. Ako odbijanje pristupa bazama izazove prijetnje iz Washingtona, pitanje se odnosi i na granice evropske autonomije unutar Atlantskog saveza.
Ovo šire pozicioniranje bilo je vidljivo na progresivnom samitu koji je Sánchez organizirao u Barceloni u aprilu 2026. godine. Događaj je okupio lidere i ličnosti međunarodne ljevice, uključujući brazilskog Lulu da Silvu i meksičku Claudiju Sheinbaum, a bio je usmjeren na demokratiju, multilateralizam, socijalna prava i otpor krajnje desnom autoritarizmu. Sastanak u Barceloni je važan jer stavlja špansku politiku prema Izraelu u širi pokušaj povezivanja evropskog progresivizma s kritikama selektivnog međunarodnog prava od strane globalnog Juga.
Ovo je strukturna granica španskog pritiska. Po pitanju Izraela, Evropa ne djeluje kao jedinstveni geopolitički akter. Djeluje kao koalicija sjećanja, zavisnosti, domaćih pritisaka i strateških tabua. Odnos Njemačke s Izraelom oblikovan je historijskom odgovornošću; Italije atlantističkim i mediteranskim oprezom; Istočne Evrope sigurnosnim, tehnološkim i američko-američkim prizmom. Rezultat je paraliza prikrivena kao razboritost.
Španija stoga može vršiti pritisak, ali ne može stvoriti konsenzus. Može okupiti istomišljenike – Irsku, Sloveniju, Belgiju, možda Norvešku izvan okvira EU – ali ne može prisiliti Njemačku, Italiju ili Evropsku komisiju da redefiniraju odnos EU-Izrael.
Najjasniji nedavni dokaz došao je u aprilu 2026. godine, kada su Španija, Irska i Slovenija ponovo vršile pritisak za suspenziju dijelova Sporazuma o pridruživanju EU-Izrael. Inicijativa je propala jer nije bilo dovoljne podrške. Ipak, evropska debata se možda pomjera na rubovima.
Izborni poraz Viktora Orbána u Mađarskoj uklonio je jednog od najdosljednijih branitelja Izraela unutar EU i jedan od simboličnih stubova evropske krajnje desnice. Njegov pad nije prvenstveno bio vezan za Izrael ili Gazu, već slabi evropsku neliberalnu osovinu koja se često slagala s Netanyahuom, Trumpom i antipalestinskim narativima.
Italija nudi drugačiji pristup. Giorgia Meloni je bila među najproizraelskijim desničarskim liderima u Evropi, ali je njena vlada obustavila automatsko obnavljanje sporazuma o odbrambenoj saradnji između Italije i Izraela u aprilu 2026. To ne znači da se Italija pridružila liniji Španije, niti da evropska desnica postaje propalestinska. Ali to sugerira nešto politički relevantno: bezuvjetno proizraelsko slaganje postaje sve skuplje, čak i za dijelove evropske desnice.
Sam stav Španije nije bez kontradikcija. Madrid ostaje dio NATO-a i evropskog odbrambenog ekosistema koji uključuje izraelsku tehnologiju i kompanije. Prethodni ugovori, institucionalna inercija i odbrambena zavisnost komplikuju svaku tvrdnju o potpunom prekidu. Ali to čini stav Španije zanimljivijim, a ne manje. Španija je zapadna država, članica EU i NATO-a, koja pokušava koristiti jezik međunarodnog prava protiv permisivnog konsenzusa koji je zaštitio Izrael od posljedica.
Pitanje, dakle, nije da li Španija može transformisati Evropu preko noći. Ne može. Korisnije pitanje je da li može normalizovati drugačiji meni političkih opcija. Prije Gaze, suspenzija Sporazuma o pridruživanju EU-Izrael, zabrana robe iz naselja, ograničavanje vojnog tranzita, odbijanje korištenja baza za regionalne ratove ili pridruživanje pravnim akcijama protiv Izraela često su tretirani kao marginalni zahtjevi. Španija je pomogla da se oni uvrste u glavni tok evropske debate.
To bi mogao biti pravi uticaj pristupa Madrida. Ne stvara evropski prekid s Izraelom, ali širi prostor u kojem se o takvom prekidu može razgovarati. Stvara presedane, daje drugim vladama jezik i pravne argumente, te pokazuje arapskoj i muslimanskoj javnosti da nisu sve evropske države spremne da se sakriju iza spore mašinerije Bruxellesa dok se Gaza uništava.
Šira evropska slika ostaje otrežnjujuća. EU ima alate da nametne troškove Izraelu: trgovinsku polugu, pravne klauzule, diplomatske kanale, kontrolu naoružanja, politiku naseljavanja i mehanizme pridruživanja. Ono što joj nedostaje je politička volja. Španija ne može pružiti tu volju u ime kontinenta.
Ali stav Madrida pojašnjava izbor s kojim se Evropa suočava: ili se međunarodno pravo primjenjuje podjednako, uključujući i na saveznike, ili je to jezik pogodnosti koji se selektivno koristi protiv protivnika. Španski pritisak možda neće proizvesti široki evropski zaokret protiv Izraela, ali bi mogao otežati prikrivanje kontinuirane evropske neaktivnosti. Za Palestince u Gazi to nije dovoljno. Međutim, politički je to korak naprijed.
(TBT, TNA)
