Premda mnogi Evropljani danas u 21. stoljeću imaju negativno stajalište o Arapima i njihovoj autentičnoj vjeri, islamu, nedvojbeno je kako je utjecaj Arapske Države na srednjovjekovnu Europu više nego pozitivan. Naravno, nikada ne treba izgubiti iz vida križarske ratove, tj. vjerske ratove između kršćana i muslimana i diskriminaciju kršćana pod arapskom vlašću. Rat i sukob religija imao je negativan utjecaj na međureligijske i međukulturalne odnose, ali i na Evropu u cjelini. Veliki resursi (novci, oprema, oružje, ljudstvo i dr.) u mnogim evropskim državama poput Bizantskog Carstva, Franačkog i Španskog Kraljevstva i Svetog Rimskog Carstva korišteni su za borbu protiv arapskih osvajača. Da nije bilo ratova Evropa je mogla napredovati, ali napredovala je i zahvaljujući razmjeni znanja s Arapima u polju matematike, astronomije, arhitekture, kulture, trgovine, bankarstva i na drugim poljima. Evropsko-arapski ratovi su imali i svoju pozitivnu stranu, piše Geopolitika News.
Arabija uoči islama
Počeci Arapske Države sežu u 7. stoljeće i ona je usko vezana uz pojavu vjere islama i proroka Muhameda. Arapski poluotok najvećim dijelom prekriva pustinja. Prije pojave religije koja će promijeniti Arabiju, Arapi su na selima bili stočari nomadi raštrkani u brojnim plemenima. Uglavnom su se bavili uzgojem i prodajom deva, ovaca i koza. Kao nomadi sa svojim stadima selili su se u potrazi za pitkom vodom i pašnjacima za stoku. U rijetkim gradovima arapsko stanovništvo bavilo se trgovinom, obrtom i bankarstvom. Arapska plemena su ratovala jedna s drugim. Svako je pleme imalo svoje božanstvo.
Nastanak Arapske Države
Na početku 7. stoljeća u gradu Meki je živio trgovac Muhamed koji se preobrazio u propovjednika. Krenuo je propovijedati vjeru u jednog Boga (arapski naziv – Alah). Vjera je dobila naziv islam – pokoravanje Bogu. Muhamed je postao poslanik zato što je tvrdio da mu se preko anđela obraća Bog osobno. Javno je propovijedao novu vjeru koja je nudila rješenja za cjelokupno društveno uređenje i način života. Pratili su ga zapisivači koji su Muhamedove tekstove nakon njegove smrti objedinili u knjigu Kuran – svetu knjigu islama. Arapi nisu odmah prihvatili novu vjeru. Stoga se 622. Muhamed prebacio iz Meke u Medinu (hidžra) i tada je započela muslimanska era. Islam je u sljedećim godinama ujedinio arapska plemena. Prorok Muhamed je bio neformalni utemeljitelj Arapske Države koja je formalno krenula postojati 632. pod nazivom Rašidunski Kalifat nakon njegove smrti. Taj politički entitet potrajat će do 661. kada će ga zamijeniti Umajadski Kalifat, dok će 750. nastati Abasidski Kalifat i trajat će do 1517. kada su ga Osmanlije (koji nisu bili Arapi) ukinuli. Od 909. do 1171. postojat će i šijitski Fatimidski Hilifet smješten uglavnom u sjevernoj Africi. Prva tri su bila sunitski kalifati. U nastavku teksta, radi pojednostavljenja koristit će se naziv Arapska Država, u biti radilo se o sunitskim hilafetima. Halife (nasljednici Muhameda) bili ne samo političari nego i vrhovni poglavari islamske zajednice.
Širenje Arapske Države
Arapska Država širila se velikom brzinom. Sredinom 7. st. osvojeni su veliki dijelovi Bizantskog Carstva (Palestina, Sirija, Egipat) i cjelokupna Perzija (Iran). Carigrad nije zauzet jer su se Bizantinci obranili. Iz Meke je sredinom 7. st. prijestolnica Arapske Države premještena u Damask. Arapi su početkom 8. stoljeća u Aziji prodrli sve do rijeke Ind, a na zapadu do Atlantskog oceana. Ondje su prešli Gibraltar i osvojili velike dijelove Španjolske i Franačke. Franci su zaustavili arapsko napredovanje 732. u bitki kod Toursa. U španjolskom gradu Cordobi Arapi su utemeljili novu državu na europskom tlu. Sredinom 8. st. osnovan je novi glavni arapski grad Bagdad. Država Arapa se naglo širila zato što su njeni vladari i podanici smatrali da vrše Božju volju i šire islam. Vojska je bila kvalitetno organizirana. Arapska vlast je bila tolerantnija u odnosu na druge tadašnje osvajače. Kršćane i Židove su smatrali „narodima Knjige“ (Biblije). Istovremeno, Arapski poluotok nije mogao hraniti sve brojnije stanovništvo i ekspanzija je bila logična. Arapski neprijatelji kao što su Perzija i Bizant stoljećima su međusobno ratovali, što su oni iskoristili.
Razvijeni gradovi
U Ranom srednjem vijeku evropski gradovi su bili zapušteni i brojili po samo nekoliko tisuća stanovnika, dok su arapski gradovi bujali. Najveći gradovi su bili Bagdad (preko milijun stanovnika), Damask, Cordoba, Kairo i Jeruzalem. U gradovima su kalifi gradili grandiozne palače, džamije, škole, bolnice, sveučilišta i knjižnice. Gradovi su bili žarišta znanosti, kulture i trgovine. U 10. st. u Bagdadu je nastala „Kuća mudrosti“, sveučilište koje je imalo knjižnicu, zvjezdarnicu i bolnicu. Ondje su proučavana najveća djela svjetske književnosti i podučavane matematika, fizika, medicina i filozofija. Cordoba je u 10. st. bila najveći europski grad. Imala je javnu rasvjetu, vodovod, knjižnice, restorane, kafiće, škole. U Cordobi su skupa radili europski, arapski i židovski intelektualci posebice na prevođenju knjiga s arapskog na latinski jezik i obrnuto. Iako su u kršćanskoj Europi Židovi bili progonjeni i diskriminirani zbog optužbe za ubojstvo i odbacivanje Isusa Krista kao Spasitelja, u prostorima pod arapskom vlašću Židovi su bili u boljem položaju. Ipak, položaj Židova je varirao od vremena od vremena i povremeno su bili meta progona.
Znanstveni doprinos
Razdoblje od 8. do 13. st. smatra se dobom najvećeg uspona arapske znanosti i kulture. Arapska civilizacija je bila predvodnica znanstvenog istraživanja. Arapi su bili izvrsni matematičari. Sustav arapskih brojeva, koji potječe iz Indije, bio je mnogo praktičniji od tadašnjih rimskih brojeva i postao je osnova moderne matematike u Evropi. Perzijski matematičar Al-Hvarizmi smatra se „ocem algebre“, a drugi matematičari s prostora Arapske Države razvili su trigonometriju. Astronomi (Al-Battani, Al-Zarqālī, Ibn al-Haytham) znatno su unaprijedili grčke i indijske astronomske teorije. Medicinska znanja arapske civilizacije predstavljala su sintezu grčke, rimske, perzijske i indijske tradicije, s vlastitim inovacijama.
Ibn Sina (Avicena) najvažniji je arapski liječnik. Na prelazu iz 10. u 11. st. povezao je djela grčkih liječnika Galena i Hipokrata s novim spoznajama. Napisao je „Kanon medicine“, petotomni medicinski priručnik koji je obuhvaćao sve aspekte medicine: od dijagnoze i liječenja do farmakologije. Knjiga se koristila u Europi pet stoljeća. Bolnice pod arapskom upravom, poput one u Bagdadu, služile su kao model za europske bolnice u kasnijem razdoblju. Arapska kemija, poznata kao „al-kimija“ (alkemija), postala je temelj moderne kemije. U optici su Arapi napravili revolucionarne pomake. Arapski geografi i kartografi igrali su ključnu ulogu u prenošenju geografskih znanja na Europu. Kartograf Muhamed Al-Idrisi iz 12. st. izradio je detaljnu kartu svijeta za normanskog kralja Sicilije Rogera II. Njegove karte bile su među najpreciznijima u to vrijeme i korištene su u Europi stoljećima.
Tabula Rogeriana, karta koju je nacrtao Al-Idrisi za Rogera II od Sicilije 1154., bila je jedna od najnaprednijih karata svijeta svoje ere.
Kulturni doprinos
Tokom Srednjeg vijeka, mnogi od najvažnijih grčkih filozofskih tekstova prevedeni su na arapski jezik u Bagdadu, a kasnije i na latinski. Arapski jezik, kao jezik kulture, bio je alat za prijenos znanja. Arapski filozofi su zaslužni za prijenos grčke filozofije u Evropu. Filozof Al-Farabi bio je ključan u razvoju političke filozofije. Njegovi radovi, poput „Grada vrlina“, utjecali su na evropske mislioce, uključujući Tomu Akvinskog. Arapska književnost, bogata metaforama, simbolikom i pričama, predstavljala je nadahnuće za europske autore. Zbirka priča iz arapske, perzijske i indijske tradicije „Tisuću i jedna noć“, fascinirala je evropske čitaoce nakon što je prevedena na latinski i druge jezike. Pripovijetke o Aladinu, Sinbadu i Ali Babi bile su snažno nadahnuće za evropske pisce i redatelje. Evropski prevoditelji su tijekom prevođenja arapskih djela na latinski usvojili mnoge arapske termine, kao što su algebra, alkohol, eliksir i zenit, koji su se trajno integrirali u evropske jezike. Prevođenjem arapskih tekstova na latinski u gradovima poput Toleda, Salerna i Palerma, europski učenjaci usvojili su znanja koja su kasnije postala osnova za renesansu.
Arapska umjetnost i arhitektura donijele su Evropi nova znanja. Islamska arhitektura, s naglaskom na simetriju, geometrijske uzorke i bogate ukrase, ostavila je trajan trag u Evropi, posebno na Pirenejskom poluotoku. Palača Alhambra u Granadi i džamije u Cordobi bili su uzori za kasniju europsku gotičku i renesansnu arhitekturu. Arapski motivi poput arabeske i kaligrafskih elemenata proširili su se na europsku umjetnost i zanatstvo, osobito u tekstilnoj industriji. I arapska glazba je ostavila značajan trag. Teorijska znanja o glazbenim skalama, ritmovima i harmonijama prenesena su na Stari kontinent kroz kontakte u Španiji i Siciliji. Arapski instrumenti poput lutnje i violine udomaćili su se u Evropi.
Velika džamija u Cordobi, prijestolnica omejidskog hilafeta u Španiji, građena od 785. do 987., bila je najveća džamija u Španiji i veličanstven primjer maurske arhitekture. Danas je glavna katedrala Španske nadbiskupije Cordobe.
Ekonomski doprinos
Arapi su uspostavili razgranatu trgovačku mrežu koja se rasprostirala od Indijskog od Atlantskog oceana. Arapski trgovci igrali prenosili su luksuzna i vrijedna dobara, poput svile, začina, parfema, tamjana i dragulja i dr. iz Azije u Evropu. Venecija, Genova i drugi mediteranski gradovi često su surađivali s bliskoistočnim trgovcima, što je uvelike omogućilo Evropljani da otkriju nove predmete. Arapi su razvili trgovačke rute prema zapadnoj Africi preko Sahare. Roba poput zlata, soli i slonovače bila je ključna za europsko gospodarstvo. Zlato iz zapadne Afrike, preneseno preko arapskih posrednika, omogućilo je razvoj evropskih valuta i financijskih sistema. Karavane su povezivale udaljena tržišta, od Bagdada i Damaska do Marakeša i Kaira, i služile su kao kanali za distribuciju roba poput tekstila, papira i začina.
Arapi su postavili temelj za razvoj evropskog bankarskog sistema. Unaprijedili su sisteme čeka, kredita i mjenica te ih uveli u Evropu. Uvođenje arapskih brojeva u Evropu pojednostavilo je vođenje trgovačkih knjiga i financijsko računovodstvo. Arapski brojevi i decimalni sistem ubrzali su osnivanje europskih financijskih institucija. Arapi su zaslužni i za razvoj osiguravateljskih društava. Oni su razvili razne oblike osiguranja, posebno u trgovačkom sektoru, gdje su fondovi korišteni za pokrivanje gubitaka u slučaju brodoloma ili pljačke. Osiguravajuće kuće doživjele su uzlet tokom križarskih ratova. Arapski sajmovi bili su mjesta razmjene ideja i dobara te su inspirirali razvoj europskih sajmova u Srednjem vijeku, npr. u Champagneu u Francuskoj. Arapi su izvezli u Evropu napredne poljoprivredne tehnologije. Dovoljno je navesti napredne sustave navodnjavanja i poljoprivredne alate poput vodenih i vjetrenih mlinova. To je omogućilo učinkovitiju obradu zemlje i povećanje prinosa. Poljoprivredne kulture poput riže, pamuka, limuna, naranči, špinata i šećerne trske, preneseni su u Evropu preko Španije i Sicilije. U pogledu tekstilne industrije, arapska civilizacija je izvezla sofisticirane metode obrade svile, pamuka, vune i proizvodnje tkanina.
Zaključak
Sve u svemu, doprinos Arapa Evropi je vrlo značajan. Arapi su se dokazali kao izumitelji, čuvari i prenositelji znanja koji su u dobroj mjeri zaslužni za procvat evropske znanosti, kulture i trgovine tijekom Ranog novog vijeka koje je poznato pod nazivom Renesansa. Bez arapskog doprinosa savremena Evropa bi izgledala znatno drukčije i to lošije, stoji u tekstu kojeg potpisujeMatija Šerić.
(TBT)
