Piše: Yanis Varoufakis, thebosniatimes.ba
Pogubno odugovlačenje je jedan od uobičajenih odgovora Evropske unije u trenucima najdubljih kriza. Problem nije samo u tome što nikada nije lako pridobiti 27 premijera ili predsjednika država da se slože o bilo čemu. Problem je i u njihovim motivacijama i sklonosti da postavljaju sebi pogrešna pitanja koja ih polahko ali neizbežno vode u prihvatanje štetnih državnih politika.
Poslije propasti banke Lehman Brothers 2008. godine, u Washingtonu se okupila grupa visokih zvaničnika da pokuša dati odgovor na u tom trenutku goruće pitanje: „Kako da spasemo bankarski sistem prije nego što se sruši i povuče nas sve za sobom?“ U Bruxellesu je, s druge strane, mnogo veći skup zvaničnika godinama većao o toksičnoj verziji istog pitanja: „S obzirom da pravila EU ne dozvoljavaju ovakve intervencije, šta možemo učiniti da ostavimo utisak da pravila nisu narušena, i istovremeno ipak spasemo bankare?“ Posljedice su bile skupo odugovlačenje i usvajanje pogrešnih politika, kao što pokazuje podatak da je američki dohodak 2022. godine nadmašio evropski za 26%, iako je ukupan evropski dohodak koliko 2008. bio za 10% veći od američkog.
Reagirajući na neočekivani udar koji je potresao Bruxelles prošle godine, Evropska unija se sprema ponoviti istu grešku. U avgustu prošle godine, Joe Biden je potpisao zakon zbunjujuće naslovljen kao Zakon o smanjenju inflacije, kojim su najavljene stotine milijardi dolara subvencija i poreskih olakšica u narednih 10 godina u cilju pružanja podrške zelenoj energetskoj tranziciji u Sjedinjenim Državama. (Procjene ukupnog iznosa kreću se od 500 milijardi do 1 triliona dolara.) Washington je tako jednim potezom pocijepao Washingtonski konsenzus: skup trgovinskih i industrijskih politika koje su Sjedinjene Države i Evropa decenijama nametali globalnom jugu. Administracija Sjedinjenih Država je bez najave odlučila odobriti velike unilateralne subvencije za svoje proizvođače, ne obraćajući pažnju na to šta će reći ostatak svijeta – uključujući i Evropsku uniju.
Evropski birokrati i političari su pozelenili. Moćni evropski proizvodni sektor preko noći se sudario s visokim barijerama koje mu otežavaju pristup ogromnom američkom tržištu. Problem je mnogo dublji od udara na njemačke proizvođače automobila, čiji se električni automobili, za razliku od automobila sklopljenih na teritoriji Sjedinjenih Država, ne kvalifikuju za isplatu subvencija do 7500 dolara. Subvencionisanjem proizvodnje baterija u Americi Washington je proizvođačima u Sjedinjenim Državama osigurao niže račune za energiju u odnosu na evropske konkurente.
Evropski zvaničnici su doživjeli novi šok kada je BASF, najveća hemijska kompanija na svijetu, nedugo poslije usvajanja Bidenovog zakona objavila da smanjuje obim poslovanja u Evropskoj uniji, a Tesla da zasad odustaje od izgradnje pogona za proizvodnju baterija u Njemačkoj. Odjednom se deindustrijalizacija Evrope ukazala kao sasvim realna mogućnost na već mračnom horizontu.
Teško je ne sažaliti se na lidere Evropske unije. Vjerovali su da će ih poslije odlaska Donalda Trumpa iz Bijele kuće Washington tretirati kao partnere. Očekivali su da će Bidenova administracija podržati prijedloge Bruxellesa za oporezivanje emisija ugljenika i novi sistem formiranja cijena, koji, za razliku od subvencija, ne donose samo veću količinu čiste energije nego i doprinose štednji. Vjerovali su da će krug oko Bidena umjeti da cijeni spremnost s kojom su se poslije Putinove invazije na Ukrajinu odrekli jeftinog ruskog prirodnog gasa i pristali da troše milijarde na skupu naftu i tečni gas iz Texasa i Novog Meksika.
Ono što ne zaslužuje sažaljenje je odugovlačenje, kao i 2008, jer se tako dodatno potkopavaju ionako loše perspektive evropske ekonomije. Prošla je cijela godina od usvajanja Zakona o smanjenju inflacije, a odgovora Evropske unije još nema na vidiku. Neki tvrde da poređenje nije na mjestu jer je EU, za razliku od Sjedinjenih Država, već imala usvojen evropski zeleni plan i finansijske podsticaje koji se ne razlikuju mnogo od onih Bidenovih. Ali avaj, đavo je u sitnicama: zeleni plan Evropske unije najavljuje ulaganja u vrijednosti do 1 triliona eura, ali za razliku od fondova u Bidenovom zakonu to nije stvarni novac već samo zamišljeni broj, sličan onome iz Junckerovog plana čijih 300 milijardi eura obećanih novih investicija nikada nije realizirano.
Tvrdnje da Evropa već nudi subvencije za prodata električna vozila slične onima u Americi takođe nisu sasvim tačne. Ako pogledamo pažljivije, primjetit ćemo dvije važne razlike. Prvo, u Sjedinjenim Državama subvencije se isplaćuju iz federalnog budžeta, što znači da proizvođači ne mogu biti diskriminirani na osnovu lokacije; subvencije u Evropskoj uniji su krajnje neujednačene i u velikoj mjeri zavise od fiskalnog stanja zemlje isplatioca. Takođe, Evropska unija isplaćuje subvencije za svako prodato električno vozilo, uključujući i automobile koje Tesla proizvodi u Americi, dok se automobili proizvedeni u EU ne kvalificiraju za subvencije u Sjedinjenim Državama.
Zašto Evropska unija nije jednostavno primjenila izreku „ako ne možeš pobediti, pridruži se“? Zašto proizvođačima u Evropi nije ponudila iste subvencije kakve je Biden ponudio američkim proizvođačima? Razlog je to što za razliku od sistema sa kvotama emisija ugljenika koji se finansira sam od sebe subvencije podrazumjevaju zajednički budžet. U protivnom bi proizvođači u Portugaliji ili Sloveniji dobili mnogo manje subvencije zbog ograničenih budžetskih kapaciteta njihovih država. Bez jedinstvenog i zajedničkog fonda za isplatu subvencija na nivou EU, odluka Washingtona da diskriminira evropske proizvođače podstaći će bogate države u EU da na isti način diskriminiraju proizvođače iz siromašnijih država članica. Bez zajedničke blagajne u Evropskoj uniji nije moguće ostvariti sve ono što Zakon o smanjenju inflacije treba da donese Sjedinjenim Državama.
U pripremi su tri nova zakona koji bi mogli donijeti primjeren odgovor Evropske unije na Bidenov zakon: Zakon o industriji s nultom neto stopom emisija (koji otklanja birokratske prepreke i mjenja pravila o državnoj pomoći), Zakon o kritično važnim sirovinama (koji se fokusira na rijetke minerale i druge materijale važne za zelene tehnologije) i skup propisa za reformu sistema formiranja cijene električne energije u Evropi (sistema koji je davao prednost velikim oligopolima na štetu industrije i slabije stojećih potrošača). Još ne znamo kakvi će biti njihovi efekti, ali znamo ovo: prvo, Evropska unija nema milijarde evra potrebne da se nadoknadi šteta koju će industrija pretrpjeti zbog nedopustivo sporog reagiranja. Drugo, lideri EU nikada neće pristati na zajedničku kasu koja je Evropskoj uniji preko potrebna, uprkos zastrašujućim posljedicama takvog odbijanja (kao što se već pokazalo u krizi eurozone).
Ako nas klimatske promjene prije toga ne istrijebe, siguran sam da će Evropa na kraju pronaći rješenje. Ne znam kada i kako će to učiniti. Ali znam da ovog trenutka rizikujemo da jednu ili više generacija Evropljana osudimo na sudbinu ekonomskog propadanja.
(TBT,The Guardian)
