Piše: Yanis Varoufakis, thebosniatimes.ba
Ukupno uzevši, Evropljani su 2008. godine zarađivali 10% više nego Amerikanci. Prošle godine Amerikanci su zarađivali 26% više nego Evropljani. Članak objavljen nedavno u Wall Street Journalu potvrđuje da su Evropljani sve siromašniji, ne samo kao kolektiv, već i pojedinačno. Taj šokantni preokret posljedica je nezapamćenih mjera štednje koje su evropske vlade nametale svojim ekonomijama poslije izbijanja velike globalne krize 2008. godine.
Programi štednje ne pogađaju samo ranjive populacije kojima je u teška vremena potrebna podrška države; oni izazivaju i pad obima investicija. U svakoj ekonomiji kolektivna potrošnja uvijek je jednaka kolektivnom dohotku. Značajnim smanjivanjem javne potrošnje u trenutku kada je privatna potrošnja već bila u padu, evropske vlade su dodatno ubrzale opadanje ukupnog dohotka.
Treba li da nas čudi to što evropske kompanije odbijaju da investiraju u kapacitete za proizvodnju stvari za koje potrošači više nemaju novca? Mjere štednje uvedene poslije 2008. godine oborile su nivo investicija na čitavom kontinentu i gurnule Evropu u sekularni pad.
Programi štednje uvijek prvo i najteže pogađaju javne investicije. Zbog relativne neelastičnosti drugih obaveza države, kao što su penzije i plate u javnom sektoru, taj segment fiskalne potrošnje je najlakša meta kada treba revidirati budžet. Trajne ekonomske posledice koje su danas vidljive u Evropi rezultat su dugoročnih efekata mera štednje na investicije, kao i pogubnog uticaja na agregatnu tražnju i privatnu potrošnju.
Više od jedne decenije poslije izbijanja krize, nivo javnih investicija u eurozoni (iskazan kao postotak agregatnog dohotka) manji je nego u bilo kojoj naprednoj ekonomiji ili ekonomskom bloku. Ako isključimo Irsku (zato što njen BDP uključuje i dohodak multinacionalnih kompanija koji do Iraca nikada ne stiže), Njemačka, kao najmoćnija evropska ekonomija, nalazi se na samom začelju liste evropskih zemalja po obimu ukupnih investicija.
Ako se zanemare luksuzna dobra (segment u kom dominiraju kompanije kao što su LVMH, Hermès, Porsche i Ferrari) i nogomet, Evropa se polahko pretvara u ekonomskog patuljka. Snažna automobilska industrija u Njemačkoj još uspjeva održati nivo proizvodnje, ali dodata vrijednost koju ostvaruje je u dugoročnom trendu opadanja.
Investicije u zelene tehnologije su nedovoljne. Baterije, vještačka inteligencija i digitalne tehnologije koje pokreću globalni rast zaobišle su Evropu. Ne tako davno, 1990. godine, na Evropu je otpadalo 44% globalne proizvodnje poluprovodnika; danas je taj udio opao na 9% (Sjedinjene Države proizvode 12%). Napredne tehnološke kompanije gotovo isključivo su američke ili kineske. Među 20 vodećih tehnoloških kompanija samo dvije su evropske – ASML i SAP.
Pandemija je donijela privremeno ublažavanje mjera štednje. Fiskalna pravila u EU su suspendirana i države su izdvajale velike sume za pomoć ugroženim kompanijama. Najavljeno je formiranje Fonda za oporavak, što su mnogi brzopleto protumačili kao hamiltonovski trenutak za evropsku ekonomiju. Ali to se, naravno, nije dogodilo (kao što sam svojevremeno upozoravao).
Pandemija je izazvala još jednu globalnu krizu koja je oslabila pozicije Evrope u odnosu na Ameriku. Ne samo da je pomoć odobrena u Evropi bila manja od paketa pomoći usvojenog u Sjedinjenim Državama, nego je i ukupni efekat svakog tako utrošenog eura bio znatno manji jer su evropske vlade pomagale prije svega kompanijama, za razliku od Sjedinjenih Država gde je veći dio novca direktno isplaćivan građanima. Budući da su u vrijeme krize kompanije manje spremne da troše novac (osim za kupovinu sopstvenih dionica) nego što je to slučaj s građanima, evropski program je dao znatno slabije rezultate nego što bi se moglo očekivati na osnovu visine isplaćenih iznosa.
Ekonomski historičari će se jednog dana osvrtati na finansijski slom 2008, krizu javnog duga koja je potom uslijedila i pandemiju kao niz dobrih prilika koje evropske elite nisu iskoristile jer su pribjegavale mjerama štednje čim bi im prilike to dopustile. Većina komentatora objašnjenje traži u iracionalnom strahu od inflacije (na primjer, sjećanjima Nemaca na inflaciju iz vremena Vajmarske republike), makroekonomskoj nekompetentnosti i sličnim faktorima. Ja sam uvijek tvrdio da je motiv prije svega ukorenjeno klasno neprijateljstvo prema evropskim radnicima.
Nezavisno od razloga, činjenica je da se Evropa sada sprema da ponovi istu grešku, i to u najgorem mogućem trenutku. Dok naše industrije i infrastruktura propadaju zbog godina nedovoljnih investicija, Sjedinjene Države prolaze kroz investicioni bum zahvaljujući politikama predsjednika Bidena koji je ponudio ogromne subvencije kompanijama (uključujući i one evropske) spremnim da investiraju u Americi, uglavnom u zelene tehnologije.
Evropska unija, s druge strane, planira da odgovori na svoj uobičajeni način: ponovnim uvođenjem fiskalnih pravila koja će donijeti povratak politika štednje, onih istih koje su već izazvale relativno osiromašenje Evrope. Nije teško pogoditi šta slijedi. Vjerovatno će biti razgovora o osnivanju investicionog fonda kojim Evropa treba parirati novim industrijskim politikama u Americi. Ali, kao i u slučaju Fonda za oporavak, konačni rezultat će biti razočaranje i još dublja podjeljenost.
Pošto Evropa gubi pozicije, a njen neto izvoz u Ameriku i Kinu nastavlja opadati (između ostalog i zbog politika „umanjivanja rizika“ koje su Sjedinjene Države nametnule Evropskoj uniji), evropski protekcionisti će dočekati svojih pet minuta, a bijes će usmjeravati više na Kinu nego na Ameriku. Pored visoke cijene prelaska s jeftinog ruskog gasa na skupoceni tečni prirodni gas koji se doprema iz Meksičkog zaliva, može se očekivati i rast cijena solarnih panela (koje zasad jedino Kina može ponuditi po niskim cijenama), a tu je i ukupan trošak zelene energetske tranzicije.
Analitičari u Evropi su i dalje preokupirani brigama zbog inflacije, što je razumljivo ako se ima u vidu da su naši konglomerati iskoristili dominantnu tržišnu poziciju da uvećaju profite dok su troškovi života za stanovništvo rasli. Ali ispod površine ekonomskih zbivanja u Evropi krije se jedna veća opasnost – to je nova recesiona dinamika na koju već ukazuju podaci o novčanoj masi i ukupnim investicijama.
Čovjek ne mora biti prorok da bi predvidio šta čeka Evropu kada se ponovo okrene mjerama štednje. Život u Evropi će biti sve skuplji, realne zarade će opadati i biće sve manje kvalitetnih radnih mjesta. Kao ideja i kao entitet, Evropa će nastaviti da se kreće sve užom stazom na kojoj se već deset godina nalazi većina radnih ljudi u Evropi.
(TBT, Project Syndicate)
