Piše: Adam Shatz, thebosniatimes.ba
Orijentalizam Edwarda Saida je jedna od najutjecajnijih knjiga iz intelektualne historije poslije Drugog svjetskog rata. Ujedno je i jedna od najneshvaćenijih. Često se, pogrešno, smatra da je to knjiga o Bliskom istoku; ustvari, ona je studija zapadnjačkih predstavā o arapsko-islamskom svijetu, predstavā koje Said, na tragu Williama Blakea, zove „okovima koje je iskovao um“. Konzervativni kritičari je pogrešno čitaju kao domorodačko odbacivanje zapadne nauke, zanemarujući Saidove pohvale Louisu Massignonu, Jacquesu Bercku i Cliffordu Geertzu, dok je neki islamisti hvale iz istog tog pogrešnog razloga, previđajući Saidovu posvećenost svjetovnoj politici.
Otkako je knjiga prvi put objavljena, 1978. godine, „Orijentalizam“ je riječ kojom se okončava svaka rasprava u liberalnim univerzitetskim krugovima, gdje niko ne želi biti proglašen za „Orijentalistu“, ništa manje nego da ga nazovu rasistom, seksistom, homofobom ili transfobom. Činjenica da je „Orijentalist“ danas postao često korišten epitet svjedoči o snazi Saidovog djela, ali i o njegovoj vulgarizaciji. Said je svojim Orijentalizmom htio otvoriti raspravu o načinu na koji je Zapad nekada zamišljao arapsko-islamski svijet, a ne spriječiti trezveno suočavanje s problemima tog regiona, o kojima je imao jasnu svijest.
On je bio isto tako svjestan da piše historijsku studiju koja će jednom, kao sve takve studije, i sama postati historijski dokument koji odražava pritiske i strahove svog vremena. Orijentalizam je objavljen prije skoro četrdeset godina, u vreme Sporazuma iz Camp Davida između Izraela i Egipta i libanskog građanskog rata, neposredno prije Islamske revolucije u Iranu i četiri godine prije Sharonove invazije na Liban i masakara u palestinskim izbegličkim logorima Sabra i Šatila. Kao član Nacionalnog vijeća Palestine i predan čitalac Foucaulta, Said je svoju knjigu zamislio kao historiju sadašnjosti – jedne sadašnjosti koja je danas prošlost i koja se veoma razlikuje od ove naše.
Orijentalizam je djelo intelektualne povijesti, zasnovano na ogromnom broju književnih i naučnih tekstova. Ipak, njegova teza se u suštini može svesti na stav da je Orijentalizam, kako kaže Said, „stil mišljenja, zasnovan na ontološkoj i epistemološkoj distinkciji koja se povlači između ‘Orijenta’ i (najčešće) ‘Okcidenta’“.1 On ne kaže da su slike koje o Orijentu ima zapadni Drugi puka fikcija. Da jesu, bilo bi ih mnogo lakše dekonstruirati i ukloniti. Naprotiv, klasični Orijentalizam se naslanjao na elemente pozitivnog znanja i nauke, na djela koja su često bila puna divljenja za svoj predmet. Problem s Orijentalizmom nije u tome što je on bio lažan u nekom grubo empirijskom smislu nego u tome što je bio dio diskurzivnog sistema „moć/znanje“, što je termin koji je Said pozajmio od Foucaulta. A cilj Orijentalizma kao sistema predstavā, ponekad eksplicitnih a češće implicitnih, bio je da proizvede jednog Drugog i tako obezbijedi stabilnost i nadmoćnost Zapadnog sopstva.
Kako ga opisuje Said, Orijentalizam je diskurs moćnih o nemoćnima, on je izraz „moći/znanja“, ali istovremeno i izraz narcisizma. Ovaj sindrom je veoma uočljiv i danas. Orijentalizam je kada ambasador zapadne države u arapskom gradu omalovažava opću zabrinutost zbog Palestine i slika Arape kao poslušnu masu koja se probudi samo tokom arapskih nemira 2011. godine a onda ponovo razočara dobronamjerni Zapad koji ne želi ništa osim biti dobar tutor. Orijentalizam je kada zapadni „ekspert“ svodi islamistički ekstremizam u Evropi na ressentiment, ne pitajući se zašto bi se evropski građani muslimanskog porijekla mogli osjećati otuđeno, pa onda arapskom kritičaru odbrusi da zbog viška emocija prigovara prezentaciji zasnovanoj isklučivo na naučnim podacima i na kraju se razbjesni zato što ga tvrdoglavi Orijentalac ne razumije.
Dakle, Orijentalizam je i dalje među nama, on je dio političke podsvijesti Zapada. Javlja se na razne načine: nekad kao neskrivena pristrasnost, nekad kao suptilna infleksija, kao mijenjanje boje tona u muzičkom komadu; ponekad eksplodira u žaru raspravljanja, kao osveta potlačenog. Ali današnji Orijentalizam, kako po svom senzibilitetu tako i po načinu na koji se proizvodi, nije isto što i Orijentalizam o kome je Said govorio prije četrdeset godina.
Uostalom, Saidov Orijentalizam je u velikoj mjeri bio proizvod Vijetnamske ere, kada su „najbolji i najpametniji“ Amerikanci zaglibili svoju zemlju u nepresušnu močvaru u džunglama jugoistočne Azije. Said je smatrao da nova generacija prvorazredno obrazovanih eksperata radi na legitimiziranju sve dubljeg sukoba Amerike s arapskim svetom, naročito po pitanju Palestine. Srž Orijentalizma je kritika eksperta, proizvođača znanjā o arapsko-islamskom svijetu, od Flauberta i Montesquieua do Bernarda Louisa i Daniela Pipesa. Nosioci tih uloga (i njihova kakvoća) se mijenjaju, ali je njihov cilj i dalje manje-više isti.
Dobar dio kritika upućenih Saidovoj tezi zasniva se na prividno nepromjenljivoj prirodi Orijentalizma. Said je, očigledno, prije svega želio objasniti kontinuitet a ne promjenu, s obzirom da je pokušavao da utvrdi postojanje jedne ideološke tradicije. Ipak, bio je svjestan da je Orijentalizam bio jedan dinamičan i tanan sistem predstavā, da je kao stil imao širok dijapazon izraza i da je služio kao ogledalo svog vremena. Ova sposobnost mijenjanja u zavisnosti od političkog konteksta je ključ njegove otpornosti i vitalnosti.
Poslije 11. septembra 2001, Bushova administracija je reagovala sa svojevrsnom orijentalističkom mahnitošću. Kao jedan od razloga za napad na Afganistan isticala je oslobađanje muslimanskih žena, a uvide Raphaela Pataia, tog eksperta za takozvani arapski um, koristila je da usavrši taktiku torture u Abu Graibu. Časopis Atlantic je pozvao Bernarda Louisa da pridikuje o „korijenima muslimaskog gnjeva“; novinari su putovali na Zapadnu obalu da istražuju ostrašćenost palestinskih bombaša samoubica; ništa nije izazivalo toliko saosjećanja i zabrinutosti kao neophodnost da muslimanske žene budu emancipirane od svojih nasilnih, iracionalnih i dominantnih muževa, što je klasično opće mjesto Orijentalizma. U Bushovo vrijeme, riječnik Orijentalizma nije uvijek bio otvoreno rasistički, ali je često odražavao jednu vrstu rasizma, zasnovanu na pretpostavljenim kulturnim razlikama – razlikama koje, kako su tvrdili neki „eksperti“, opravdavaju vojnu intervenciju, kao i civilizacijsko starateljstvo u vidu „promoviranja demokratije“.
Pod predsednikom Obamom, činilo se da stisak Orijentalizma popušta. Obama je u početku jasno stavio do znanja da ne namjerava naređivati arapsko-islamskom svijetu nego sarađivati s njim, a povukao je i neke dobrodošle poteze prema Iranu i okončanju izraelske okupacije Zapadne obale i Pojasa Gaze. Ali je čak i njegov čuveni govor u Kairu 2009. godine prolazio kroz prizmu Orijentalizma, doduše jednog liberalnijeg i multikulturnog Orijentalizma. Mnogi iz regiona koji su ga slušali poželjeli bi da im se obrati kao građanima njihovih zemalja a ne kao muslimanima, i to ne samo zato što među njima ima kršćana i ateista nego i zato što je religija tek jedno, ne uvijek najvažnije obilježje identiteta.
Upečatljiva potvrda za ovo pojavila se poslije manje od dvije godine na ulicama Tunisa i Egipta. Arapski nemiri istakli su mnoge zahtjeve – demokratija, vladavina prava, jednaka građanska prava, hljeb i sloboda, ali među njima nije bilo vjerskih zahtjeva.
Iako su raspršili orijentalistički mit po kome je religija jedina odlučujuća snaga u arapsko-islamskom svijetu, nemiri su isto tako poduprli i osnažili jednu drugu orijentalističku fantaziju: da ljudi s Bliskog istoka žele samo biti kao „mi“, da je angloamerički liberalizam prirodni cilj svih ljudskih društava i da je bliskoistočna „različitost“ samo greška koja će jednog dana nestati, uz pomoć Facebooka i Googlea.
Onda je došla takozvana Arapska zima. Poslije nje, pojava Islamske Države ili Daesha, naporedo s ponovnim jačanjem selefizma doprinijela je povratku na stari ugao gledanja, povratku na Orijentalizam zasnovan na rigidnim i nepromjenljivim razlikama; isti ti faktori su ujedno doprinijeli restauraciji starih režima. Povratku na staru, iskrivljenu, prizmu doprinijeli su i arapski i musimanski lideri. Autokratskim režimima, kakav je režim predsjednika Sisija u Egiptu, očigledno je bilo u interesu da promoviraju ideju po kojoj građanin-Arapin potrebuje strogu, patrijarhalnu vlast, a za ljudska prava ne daje ni cvonjka. Što se Daesha tiče, on je još strasnije nego Al Kaida prigrlio tezu Samuela Huntingtona o neizbježnom i apokaliptičnom sudaru civilizacija. Orijentalizam je odavno koprodukcija, mada svi njegovi producenti nemaju jednaku moć.
Pod Trumpom se ovaj trend produžio, ali je došlo i do prekida. Kao sistem „moć/znanje“, Orijentalizam se odvajkada zasnivao na želji da Drugi bude saznat, a ne da bude samo konstruiran ili odbačen. U ekspediciji koju je Napoleon Bonaparte poslao u Egipat 1798. godine učestovala su 122 naučnika i intelektualca, među njima i šačica profesionalnih Orijentalista. Historija Orijentalizma obiluje zapadnjacima koji oblače orijentalne kostime, kao da žele sami postati onaj Drugi a ne da njime samo ovladaju. Vrijedi se setiti T.E. Lawrencea u romantičnom pustinjskom kostimu ili – da navedemo još upečatljiviji primjer – švajcarske istraživačice Isabele Eberhart koja se početkom dvadesetog vijeka u Alžiru oblačila kao muškarac, prešla u islam i postala Si Mahmud Sadi. A u jednoj skorijoj maskaradi, Carrie Anne Matison, agentica CIA-e koju u filmu Domovina (Homeland) igra glumica Clare Danes, navlači hidžab prije nego što nestane u sokacima suka.
Znanje koje su prikupljali zapadni istraživači i špijuni nije bilo samo znanje znanja radi: ono je potpomagalo kolonizaciju, osvajačke ratove i „humanitarne“ intervencije. A Orijentalizam se starao da zapadnjačka ratna osvajanja prikaže kao odnos s obostranim pristankom: ne silovanje nego zavođenje. Političkim riječnikom rečeno, Orijentalizam je često bivao liberalan, republikanski i sekularan – zasnovan, bar u načelu, na pridobijanju podrške i ljubavi, na asimiliranju Drugog u zapadne demokratske vrijednosti. U svojoj novoj knjizi, Republika i islam, Pierre-Jean Luizard tvrdi da je u francuskoj imperiji kolonizacija bila „projekt republikanskih elita kome se suprotstavljala klerikalna desnica, mnogo opreznija u odnosu prema kolonijalnoj ekspanziji“. (To je, dodaje on, jedan važan razlog zbog koga su arapski i muslimanski protivnici francuske vladavine postali toliko sumnjičavi prema liberalnom sekularizmu.) Čak je i Orijentalizam koji je nudio opravdanje za invaziju na Irak imao svoju pomirljivu stranu: uoči 11. septembra, George V. Bush je izričito osuđivao islamofobiju.
Pod Trumpom, to ljudsko lice Orijentalizma je skoro sasvim iščezlo. To može zvučati dobro, bar ukoliko predstavlja poraz licemerja. Ali, to je ujedno i nešto drugo, nešto mnogo mračnije. Još 2008. godine sam za London Review of Books napisao tekst o dokumentarcu Opsjednutost (Obsession), koji je u DVD formatu primilo 28 miliona Amerikanaca kao reklamni dodatak uz 74 različita novinska izdanja. Film je premijerno prikazan na kanalu Fox News, a finansirao ga je Sheldon Adelson, američki trgovac nekretninama i pristalica Likuda. Opsjednutost je jednosatno trabunjanje, čija je glavna teza da je 2008. godina isto što i 1938, samo još gora, jer muslimana sada ima više nego Nijemaca nekada, a usto su geografski mnogo rašireniji. Oni su istovremeno unutrašnji neprijatelj i neprijateljska strana sila: „Oni nisu pred granicama, ušli su“. Moj tekst jeste bio oštar, ali je sadržao i dozu podsmijeha, jer Opsjednutost nisam uzimao za ozbiljno: činilo mi se da je isuviše očigledno tabloidna i marginalna.
Sad kad se osvrnem unazad, vidim da sam bio naivan. Ako išta, Opsjednutost je nagovještavala strah od islama i muslimana i mržnju prema njima koje je Trump uveo u glavne političke tokove i ustvari ih pretvorio u državnu politiku: najupečatljiviji primjer je zabrana putovanja za muslimane. U Trumpovoj eri, Orijentalizam ne želi promovirati demokratiju i druge „zapadne vrijednosti“, jer u njih više niko ne vjeruje ili se one doživljavaju kao nezgodna smetnja vršenju vlasti. Jezik ovog novog Orijentalizma je jezik nagodbe i, još češće, jezik sile i represije. On arapske despote čuva na vlasti, a gnjevne mlade ljude arapskog porijekla – u zatvorima.
Za razliku od Orijentalizma kojim se bavio Said, ovom današnjem nisu potrebni eksperti kakvi su bili Bernard Louis ili pokojni Fuad Ajami, libanski naučnik koji je postao omiljeni „domorodački informant“ Dicka Cheneyja. Možete misliti šta god hoćete o Ajamiju i Louisu, ali su oni bar bili autori i intelektualci. Današnji Orijentalist je najčešće tek statističar koji izučava policijske izvještaje o osumnjičenim teroristima i izračunava stepen njihove radikalizacije.
Stari stil Orijentalizma – iako još uvijek nije sasvim odumro – nije od koristi vlastodršcima jer se zasniva na ozbiljnoj historijskoj i književnoj učenosti, a takva učenost je anatema za američkog predsjednika koji nema strpljenja za knjige i kojim vladaju goli impulsi. Internet i društveni mediji su umanjili autoritet onih koji su ranije smatrani ekspertima, a osnažili nestručnjake, one koji se ponose svojim antiintektualizmom kao vrlinom pa čak i snagom. Pokazalo se da su posljedice ove kritike ekspertize u najboljem slučaju dvosmislene, jer ona može podstaknuti neznanje, netoleranciju i iracionalnost umjesto da posluži kao osnova za antihegemonsko znanje o kome je maštao Said.
Današnji Orijentalizam, Orijentalizam Fox Newsa, Stevea Bannona i „Eurabije“ Bat Jeor,3 ne zasniva se na tendencioznoj nauci nego na odsustvu nauke. Njegov eurocentrizam, koji se hrani idejom da Evropu ugrožavaju muslimanska društva i druge usrane zemlje, predstavlja nepatvorenu teoriju zavjere. Ona se ne širi preko knjižara i biblioteka nego preko Twittera, Facebooka i Tamnog interneta. Pod Trumpom je, uz podršku konzervativnih Jevreja i, još više, fundamentalističkih kršćana, ostvarena transformacija američke spoljne politike u skladu s izraelskom strategijom, što podrazumijeva sve veće oslanjanje na silu u odnosima sa Arapima i muslimanima.
Trumpov antimuslimanski rasizam je bez presedana među američkim predsjednicima, ali drugdje nije tako rijedak. Slične stavove ćete naći u Francuskoj, u kojoj se jedan stariji, kolonijalni diskurs sa korenima u Algérie française, koristi protiv građana muslimanskog porijekla druge i treće generacije, koje još uvijek opisuju kao imigrante, nesposobne za „integraciju“ i „asimilaciju“ u svom odnosu prema francuskim republikanskim vrijednostima laiciteta (laîcité). Nešto slično ćete čuti u Skandinaviji, Mađarskoj, Italiji i Njemačkoj, zapravo u svim zemljama u kojima se ukorijenila ideja „tvrđave Evrope“.
To je Orijentalizam jedne ere u kojoj je zapadni liberalizam zapao u duboku krizu, pojačanu brigom zbog sirijskih izbjeglica, granicā, terorizma i, naravno, ekonomskog nazadovanja. To je jedan Orijentalizam u krizi – neljubopitljiv, osvetoljubiv i često surov, gonjen mržnjom a ne opčinjenošću, Orijentalizam zidova a ne graničnih prelaza. Taj antiintegracionistički, islamofobni oblik savremenog Orijentalizma može probuditi nostalgiju za onim lirskim, romantičnim Orijentalizmom koga, sa malo tuge u glasu, veliča Matias Enar kao most između Istoka i Zapada u svom romanu Kompas, za koji je 2015. dobio Gonkurovu nagradu.
Orijentalizam je uzeo jedan nabusit ton, obojen mržnjom prema muslimanima, zato što je „Istok“ sve više unutar „Zapada“. To jeste sudar, ali ne sudar civilizacija, nego sudar dvaju fenomena koji se prepliću: jedan je kriza zapadnog neoliberalnog kapitalizma, koja pojačava tenzije vezane za identitet i državljanstvo, a drugi je ratna propast bliskoistočnih država, koja prouzrokuje izbjegličku krizu. Zahvaljujući tome, dvije politike identiteta, obje kao karikatura orijentalističke vizije muslimanskog Istoka, međusobno se pothranjuju: desničarski populizam, s jedne, i džihadistički islamizam, s druge strane.
Orijentalizam koji opisuje Said bio je stvar geopolitike, „znanje“ koje je Zapadu bilo potrebno u doba imperijā i kolonijalizma. Sirovost današnjeg Orijentalizma ugrožava krhku potku unutrašnje politike, pa i samu mogućnost koegzistencije, naročito u Evropi i Sjedinjenim Američkim Državama. Otjelotvorenje Zapada koje nudi savremeni Orijentalizam nije više liberal koji svoju slobodu i racionalnost cijeni zbog toga što na Istoku ti koncepti ne postoje ili jedva postoje. Sada je to bijeli čovjek pod opsadom što s prstom na obaraču drži položaj protiv varvara koji nadiru kroz kapiju. To više nije Lorens od Arabije, pa ni Mirni Amerikanac; to je Prljavi Hari.
Savremeni pejzaž jeste sumoran, i to se ne može poreći. Ali ipak postoji i priličan otpor prema Orijentalizmu i njegovom potomstvu. Taj otpor vidimo u građanskim nemirima u Alžiru i Sudanu, koji dokazuju trajnu snagu demokratskih vrijednosti u doba autoritarne regresije; vidimo ga i u sve snažnijem pokretu protiv izraelske okupacije, koji se temelji na istim onim idejama o rasnoj jednakosti koje su utjecale na borbu za slobodu crnih Amerikanaca. U oblasti kulture, taj otpor čujemo u muzici tuniskog majstora Anuara Brahema, koji je stvorio velika djela svirajući sa zapadnim džez i klasičnim muzičarima. Čujemo ga i u sviti Sloboda za Palestinu (Free Palestine) njujorškog kompozitora Johna Kinga, u kojoj je svaki stav zasnovan na arapskim melodijskim modusima i ritamskim jedinicama i posvećen po jednom selu stradalom 1948. godine.
Možda najozbiljniji pokušaj u savremenoj prozi da se prevaziđe represivno naslijeđe Orijentalizma, i to, paradoksalno, upravo pomoću orijentalističke tradicije, predstavlja Enarov roman Kompas. On ipak ne uspijeva sasvim, zato što ponekad zanemaruje hijerarhije i nejednakosti koje obilježavaju čak i najnaprednije i najprosvećenije domete orijentalističke nauke, ali i zato što, a to je još važnije, ignorira centralno pitanje francuske orijentalističke historije, kolonizaciju Alžira – prećutkivanje ove teme je čudno i govori samo za sebe. Uprkos Enarovim namjerama, Kompas je i dalje priča o Zapadu, a ne stvarno dijalektički pristup; od istog ograničenja trpi velik dio skorašnjih evropskih filmova o Drugima u Evropi.
U filmu austrijskog reditelja Michaela Hanekea Happy End (2017), izbjeglice u Kaleu se pojavljuju na ekranu samo na trenutak, kao neugodno podsjećanje na privilegije i licemjerje Zapada, ali nemaju imena, otprilike kao bezimeni Arapin u Camusovom Strancu. Nepoznata djevojka (2016), drama koju su snimili braća Darden, govori o griži savjesti mlade belgijske ljekarke suočene sa smrću mlade afričke prostitutke. Ali i ovdje lik Afrikanke, muslimanke, ostaje pasivan; ona je žrtva koja ne djeluje, predmet sažaljenja ili prezira.
Upadljiv izuzetak od ovog pravila je izvrstan film Druga strana nade, koji je 2017. snimio Aki Kaurismaki. Film je o Kaledu, mladom sirijskom izbjeglici koji u Finskoj živi u ilegali, izbjegavajući hapšenje uz pomoć grupe Finaca koji su motivirani solidarnošću a ne milosrđem. Pored vlasti, Kaleda proganja i jedna neofašistička banda. Ali Kaled je odlučan biti junak sopstvene priče, a pomoć finskih prijatelja prihvata samo na bazi jednakosti; on se bori da sopstvenom pameću zasnuje život u Evropi za sebe i svoju sestru. Kaurismaki je isuviše iskren reditelj da bi svog junaka nagradio sretnim krajem, na kakav posprdno aludira naslov Hanekeovog filma; za razliku od Hanekea, on usvaja perspektivu evropskog muslimanskog Drugog i omogućuje nam da na tren naslutimo kako bi svijet mogao izgledati s onu stranu Orijentalizma.
Saidov Orijentalizam ne predstavlja posljednju riječ, niti je to trebalo biti. Odluka Angele Merkel da naseli milion sirijskih izbjeglica i Putinovo savezništvo s Asadovim režimom potvrđuju osnovanost kritika koje su svojevremeno upućivane Saidu: da nije kazao ništa o njemačkom ili ruskom Orijentalizmu. Inače, Saidovo podsjećanje na „zavodljivu degradaciju znanja“ i dalje je relevantno upozorenje. Trumpova administracija je nedavno pojačala kampanju finansijskog zastrašivanja i vojnih prijetnji prema Islamskoj Republlici Iran, što nas opominje da se „diskursi moći isuviše lahko proizvode, primjenjuju i čuvaju“. Iako Trump možda ne dijeli apetit Johna Boltona za bitku s Teheranom, ipak je preko Twittera zaprijetio Iranu da mu može doći „kraj“. Iskušenje da se krene u rat će postojati sve dok Sjedinjene Američke Države na arapsko-muslimanski svijet budu gledale kao na „opasan komšiluk“ kojim vladaju iranske mule i arapski diktatori, palestinski teroristi i džihadisti Daesha, i dok ne počnu da ga vide kao složenu mrežu raznovrsnih ljudskih društava.
Kao što je pisao Said, Orijentalizam je učinio „kako ljudsku, tako i intelektualnu grešku; jer, morajući zauzeti poziciju nesvodljive opozicije prema jednom svjetskom regionu koji je smatrao stranim svome vlastitom, orijentalizam je propustio da se identifikuje sa ljudskim iskustvom, propustio je čak i da ga vidi kao ljudsko iskustvo“.5 Ako smo u proteklih sedamnaest i više godina izvukli bilo kakvu pouku iz „globalnog rata protiv terorizma“, to je da put u varvarstvo počinje ovom greškom.
/Tekst je prilagođena verzija predavanja sa panela „Mediji i kulturne predstave: izvještavanje o islamu i svjetskom ratu protiv terorizma“, od 3. maja 2019, na konferenciji koju su organizovali Karim Emile Bitar sa Instituta za političke nauke Univerziteta Saint Joseph iz Bejruta i Gregor Jaecke iz Fondacije Konrad Adenauer./
(TBT, The New York Review of Books)
