KOLUMNA
Može se reći da se nova bijela knjiga o budućnosti Evrope
koju je predstavio predsjednik Evropske komisije Jean-Claude Juncker pojavljuje
u pravom trenutku
Piše: Dani Rodrik, thebosniatimes.ba
Ovog mjeseca Evropska unija slavi 60. godišnjicu
potpisivanja svog utemeljujućeg akta, Rimskog ugovora, kojim je ustanovljena
Evropska ekonomska zajednica. Razloga za slavlje ima mnogo. Poslije vjekova
ratova, potresa i masovnih ubijanja, današnja Evropa je mirna i demokratska.
Evropska unija je u svoje redove primila 11 zemalja koje su pripadale
sovjetskom bloku i pomogla im u postkomunističkoj tranziciji. U doba rasta
nejednakosti, zemlje članice EU se mogu pohvaliti najmanjom dohodovnom
nejednakošću u čitavom svijetu.
Ali sve su to uspjesi ostvareni u prošlosti. Unija se danas
suočava sa dubokom egzistencijalnom krizom koja ugrožava njenu budućnost.
Simptomi su svuda oko nas: brexit, zastrašujuće stope nezaposlenosti mladih u
Grčkoj i Španiji, zaduženost i stagnacija u Italiji, uspon populističkih
pokreta, snažan otpor imigraciji i zajedničkoj valuti. Sve to ukazuju ne
potrebu za temeljnim remontom evropskih institucija.
Otuda se može reći da se nova bijela knjiga o budućnosti
Evrope koju je predstavio predsjednik Evropske komisije Jean-Claude Juncker
pojavljuje u pravom trenutku. Juncker skicira 5 mogućih scenarija, i to:
nastavak rada na dosadašnjoj agendi, fokusiranje na jedinstveno tržište,
uvođenje mogućnosti da neke države napreduju ka integraciji bržim tempom nego
neke druge, redukovanje postojeće agende ili ambiciozno promovisanje
uniformnije i potpunije integracije.
Nije teško saglasiti se sa Junckerom. U trenutku kada su
evropski političari preokupirani bitkama na domaćem terenu, a institucije EU u
Briselu se na meti gnjeva frustriranog stanovništva, više od toga se nije ni
moglo ponuditi. Ipak, njegov izvještaj je razočaravajući, jer zaobilazi glavni
problem sa kojim se EU mora suočiti i prevazići ga.
Ako želimo da se evropske demokratije konsoliduju, ekonomska
i politička integracija se moraju uravnotežiti. Politička integracija mora
pristići ekonomsku ili se ekonomska integracija mora usporiti. EU će biti
disfunkcionalna dokle god budemo odlagali donošenje odluke o tom važnom
pitanju.
Suočene s tim teškim izborom, države članice će vjerovatno
zauzimati različite stavove zavisno od toga gdje se nalaze na kontinuumu
ekonomsko-političke integracije. To znači da Evropa mora razviti fleksibilnost
i odgovarajuće institucionalne aranžmane za njihove potrebe.
Evropa je od samog početka građena u skladu sa
“funkcionalističkim” načelom: politička integracija će uslijediti nakon što
ostvarimo ekonomsku. Juncker započinje bijelu knjigu primjerenim citatom
Roberta Schumana, osnivača Evropske ekonomske zajednice (i premijera
Francuske), iz 1950. godine: „Evropa neće nastati odjednom i prema jednom
jedinstvenom planu. Izgradit će je konkretna postignuća koja će prvo stvoriti
istinsku solidarnost“. Prvo treba izgraditi mehanizme ekonomske saradnje, što
će pripremiti teren za zajedničke političke institucije.
Takav pristup je u početku davao rezultate. To je omogućilo
da ekonomska integracija uvijek bude korak ispred političke integracije – ali
da pritom ne odmakne predaleko. Međutim, od 80-ih godina prošlog vijeka EU je
zakoračila na nepoznat teren. Usvojen je ambiciozan program jedinstvenog
tržišta koji će ujediniti evropske ekonomije i riješiti se nacionalnih
ekonomskih politika koje ometaju slobodno kretanje ne samo roba, nego i usluga,
ljudi i kapitala. Evro, kojim je ustanovljena jedinstvena valuta za određeni
broj zemalja članica, bio je logičan produžetak tog programa. Bila je to
hiper-globalizacija sprovedena u evropskim okvirima.
Više faktora je dovelo do usvajanja novog plana. Mnogi
ekonomisti i tehnokrati su smatrali da evropske vlade postupaju previše
intervencionistički i da će ih dublja ekonomska integracija i zajednička valuta
disciplinovati. Iz njihove perspektive, neravnoteža između ekonomskog i
političkog dijela procesa integracije predstavljala je prednost, a ne
nedostatak.
Mnogi političari su znali da bi ta neravnoteža mogla
proizvesti probleme, ali vjerovali su da će ih funkcionalizam na kraju uspješno
riješiti: ako budemo dovoljno strpljivi, kvazi-federalne političke institucije
neophodne za funksionisanje jedinstvenog tržište će se razviti same od sebe.
Vodeće evropske sile su imale važnu ulogu u tom procesu.
Francuska je vjerovala da će prebacivanje ekonomskih nadležnosti na birokrate u
Briselu doprinijeti rastu njene moći i globalnog prestiža. Njemačka, kojoj je
bila potrebna saglasnost Francuske za ujedinjenje, pristala je da podrži ove
napore.
Postojala je i alternativa. Evropa je mogla da dopusti
razvoj zajedničkog socijalnog modela paralelno sa ekonomskom integracijom. To bi
podrazumijevalo integraciju ne samo tržišta već i socijalnih politika,
institucija tržišta rada i fiskalnih aranžmana. Raznolikost socijalnih modela u
Evropi i očekivane teškoće u postizanju sporazuma o zajedničkim pravilima djelovali
bi kao prirodni regulator brzine i opsega integracija.
Tako bi se uveo koristan korektiv koji bi osigurao
najpoželjniji tempo i razmjere integracije. Rezultat bi možda bila manja
Evropska unija, dublje integrisana na svim nivoima, ili EU sa jednakim brojem
članica kao danas, ali manje ambiciozna u domenu ekonomske integracije.
Danas je možda već prekasno za pokušaj fiskalne i političke
integracije EU. Manje od jednog od pet Evropljana podržava dalje prebacivanje
nadležnosti sa država članica na nadnacionalne institucije.
Optimisti će tvrditi da razlog za to nije averzija prema
Briselu i Strazburu kao takvima, koliko povezivanje daljeg „jačanja Evrope“ sa
tehnokratskim fokusiranjem na jedinstveno tržište i odsustvo privlačnijih
alternativnih modela. Možda će novi lideri i političke formacije uspjeti da
razviju takav model i pobude entuzijazam za reformisani evopski projekat.
S druge strane, pesimisti se nadaju da u zabačenim hodnicima
centara moći u Berlinu i Parizu ekonomisti i pravnici uveliko spremaju plan B
za trenutak kada dalje odlaganje popuštanja stiska ekonomske unije više ne bude
moguće.
(TBT, Social Europe)
