KOLUMNA
Ovaj događaj star 25 godina, koji se desio u gradu Hodžali u
nagornokarabaškoj (na azerbejdžanskom jeziku DagligKarabah) oblasti Azerbejdžana,
pamti svaki Azerbejdžanac
Piše: Farid Saadatov, thebosniatimes.ba
Sa njim se sve više upoznaje međunarodna zajednica i sve se
više čuju glasovi sa zahtjevom da se obezbijedi pravda za one koji su preživjeli
užase ove tragedije.
Krajem 1987. godine, još za vrijeme SSSR, kada je Jermenska
Sovjetska Socijalistička Republika (Jermenska SSR) otvoreno izrazila pretenzije
na teritoriju autonomne oblasti Nagorno-Karabah (NKAO) Azerbejdžanske Sovjetske
Socijalističke Republike, niko nije mogao ni da pretpostavi do kojih će
stradanja običnih ljudi dovesti otvoreno nepoštovanje suvereniteta i
teritorijalnog integriteta jedne savezne republike od strane druge.
Jermenska SSR, posle nasilnog progona 250.000 pripadnika
azerbejdžanske manjine sa zapravo njihove teritorije, zajedno je sa jermenskom
zajednicom NKAO, kršeći Ustav Sovjetskog Saveza, usvojila niz odluka o
jednostranom istupanju te autonomne oblasti iz sastava Azerbejdžana. Jermenija
je krajem 1991, početkom 1992. godine započela ratna dejstva na teritoriji
Azerbejdžana radi aneksije njegove teritorije. Na kraju je Jermenija okupirala
nagornokarabašku oblast i sedam drugih susjednih regiona Azerbejdžana.
Kao odgovor na okupaciju, Savjet bezbjednosti UN je 1993.
godine usvojio četiri rezolucije, u kojima je osudio upotrebu sile protiv
Azerbejdžana i okupaciju njegove teritorije, izjavio da Nagorno-Karabah
predstavlja dio Azerbejdžana i zatražio hitno i bezuslovno povlačenje
jermenskih snaga sa svih njegovih teritorija.
Rat je donio smrt i ranjavanja hiljada ljudi. Stotine
hiljada postale su izbjeglice i bile su nasilno raseljene, a nekoliko hiljada
je nestalo. Zauzimanje grada Hodžali, naseljenog Azerbejdžancima, bilo je jedan
od najkrvavijih i najsurovijih trenutaka u ratu.
Prije konflikta u ovom azerbejdžanskom gradu živjelo je
7.000 ljudi. Od oktobra 1991. godine grad je bio potpuno opkoljen oružanim
snagama Jermenije. A uoči napada u gradu je živjelo približno 2.500 ljudi. U
noći između 25. i 26. februara 1992. godine posle masivnog granatiranja
Hodžalija počelo je zauzimanje grada iz raznih pravaca. Napad na grad i njegovo
zauzimanje bili su praćeni ubijanjem stotina Azerbejdžanaca, uključujući žene,
djecu i stare, a pritom su hiljade civila bile ranjene i pale u zarobljeništvo.
Mnogi od njih se i dalje ubrajaju u nestale, a sam grad bio je zbrisan sa lica
zemlje. Pritom, ubistva stanovnika Hodžalija odigravala su se i onda kada su
oni napuštali grad i pokušavali da se dokopaju drugog bezbjednog mjesta
naseljenog Azerbejdžancima. I zato su poslije nekoliko dana medijima kružile
foto i video reportaže u kojima su bili zabilježeni kadrovi mjesta sa
razbacanim leševima. To su bili civili koji su bježali iz grada u nadi da će preživjeti.
Ukupno je bilo ubijeno 613 ljudi, od toga 106 žena, 63 dece i 70 starih.
Zarobljeno je 1275 ljudi. Sudbina 150 ljudi, među kojima 68 žena i 26 djece,
nepoznata je do danas. Zadobivši ozbiljne povrede, 487 ljudi, među kojima 76 maloljetne
djece, postali su invalidi. Mnogi iz te grupe djece koja su preživjela užase te
noći nisu imali ni godinu dana.
Okolnosti tragedije dokumentarno su osvijetlili kako
policijski organi, tako i međunarodni posmatrači – novinari i aktivisti za
ljudska prava. Osim toga, treba istaći da su neki stanovnici Hodžalija uspjeli
da prežive i sada stanuju u raznim gradovima Azerbejdžana. Oni su u svojim svjedočenjima
opisivali kako su ih mučili u zarobljeništvu, čupali im nokte, tukli ih i
ubijali njihove sunarodnike.
Na primjer, novine New York Times su iz ugla očevidaca
saopštavale o ubijenim civilima iz Hodžalija. Na primjer, u članku
“Massacre by Armenians Being Reported” od 2. marta 1992. godine bilo
je navedeno da je fotografkinja Frederique Lengaigne iz agencije Reuters vidjela
dva kamiona sa tijelima Azerbejdžanaca. Prema njenim riječima, nekima su bile odsječene
glave (izvor:
http://www.nytimes.com/1992/03/03/world/massacre-by-armenians-being-reported.html).
Jedna od onih koji su najdetaljnije izvještavali o masakru u
Hodžaliju je ruska organizacija “Memorijal”, koja je postavila veliki
dio dokaza i opisa na internet.
Dana 13. marta 1992. godine novine “Izvestija”
objavile su reportažu dopisnika Vadima Belih, gdje je on izvještavao o
činjenicama koje uznemiruju psihu svake normalne osobe i koje je on lično vidio.
Jermenski pisac Markar Melkonjan koji je posvetio knjigu
svom bratu (Markar Malkonian, My Brother's Road: An American's Fateful Journey
to Armenia, London and New York, 2005, str. 214), poznatom međunarodnom
teroristi Monteu Melkonjanu, koji je lično učestvovao u napadu na Hodžali,
detaljno je opisivao kako su masakrirali civilno stanovništvo Hodžalija. Na primjer,
kako on piše, neki civilni stanovnici grada, prešavši rastojanje od oko šest
milja, gotovo su uspjeli da se dokopaju bezbjednog mjesta, kada su ih sustigli
jermenski vojnici. Vojnici su, prema njegovim riječima, “izvukli noževe,
koje su toliko dugo nosili za pojasom i upotrijebili ih”.
“Prije Hodžalija Azerbejdžanci su mislili da mogu sa
nama da zbijaju šale, mislili su da Jermeni nisu sposobni da dignu ruku na
civilno stanovništvo. Uspjeli smo da razbijemo taj stereotip” (Izvor:
Thomas de Waal, Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War, New
York and London, 2004, str. 172). A ove riječi pripadaju Seržu Sargsjanu,
sadašnjem predsjedniku Jermenije, koji je u to vrijeme bio jedan od vođa
separatista, a izrečene su u intervjuu britanskom novinaru Tomasu de Valu.
Tokom zvanične istrage koju je sproveo Azerbejdžan
ustanovljeno je da su napadači na civilna lica u Hodžaliju imali namjeru da ih
unište samo zato što su bili Azerbejdžanci. Ovi zločini ne zastarijevaju,
njihova kvalifikacija i pitanja odgovornosti za njih regulišu se međunarodnim
konvencijama.
Razmatrajući razloge posebne surovosti oružanih snaga
Jermenije protiv civilnih stanovnika Azerbejdžana, nemoguće je ne sjetiti se riječi
Roberta Kočarjana, još jednog vođe separatista, usred karabaškog sukoba. Tako
je on 2003. godine, kada je već bio predsjednik Jermenije, kao i sadašnji predsjednik
S. Sargsjan, otvorivši se britanskom novinaru, izjavio da su Jermeni i
Azerbejdžanci etnički nekompatibilni. Ova izjava R. Kočarjana u spoju sa
priznanjem sadašnjeg predsjednika S. Sargsjana dobro prenosi mentalitet
jermenskog rukovodstva od početka jermensko-azerbejdžanskog sukoba, razotkriva
suštinu njegove ekstremističko-rasističke politike i osvjetljava prave razloge
surovog postupanja oružanih snaga Jermenije prema nevinim ljudima hladne
februarske noći 1992. godine.
O genocidu u Hodžaliju se može mnogo govoriti. Oni koji žele
da dobiju detaljnije informacije mogu da posjete sajt
www.justiceforkhojaly.org/, gde su sadržane informacije o tragediji, izvještaji
međunarodnih organizacija, dokumenta nacionalnih parlamenata, svjedočenja preživjelih
očevidaca, fotografski dokazi.
Istovremeno, 25. godišnjica genocida u Hodžaliju je još
jedan povod da se zamislimo koliko ekstremizam, rasizam, ksenofobija i
agresivni separatizam, kome ona daje energiju, donose ogromne patnje ljudima i
dovode u opasnost međunarodni mir i bezbjednost.
Nemoguće je sam se suprotstaviti ovim rušilačkim procesima.
Neophodno je objediniti napore na nivou vlada, NVO i medijskih struktura. Treba
posebno istaći da rad u tom pravcu mora biti također usmjeren na obezbjeđivanje
odgovornosti lica koja započinju ratove i izvršavaju međunarodne zločine.
Jedino tako je moguće spriječiti ponavljanje sličnih tragedija u budućnosti.
(TBT, Danas)
