Piše: Kenan Malik, thebosniatimes.ba
Debata o propasti multikulturalizma bjesnila je prije samo jedne decenije, ali se činilo da se poslednjih godina povukla duboko u političku pozadinu. To jest, sve dok ministarka unutrašnjih poslova Suella Braverman nije ponovo pokušala potpaliti vatru, u govoru koji je krajem septembra održala na Američkom preduzetničkom institutu u Washingtonu. Multikulturalizam je, tvrdila je Braverman, „propao jer je omogućio ljudima da dođu u naše društvo i u njemu žive paralelnim životom“.
Njena prava publika, kao što su mnogi komentatori primjetili, nisu bili ljudi koji su sjedeli u prostoriji, već Konzervativna stranka kod kuće. Braverman se nije ozbiljno bavila nijednim od pitanja koje je pokrenula, od azila do multikulturalizma, već je nastojala da se pozicionira kao predvodnica desnice u nekoj predstojećoj trci za vođstvo torijevaca.
Ipak, njen govor i debata koju je pokrenula pružaju priliku da se ponovo razmisli o multikulturalizmu. Poteškoća da se shvati smisao ove debate delimično izvire iz toga što se termin koristi na dva različita načina: on je ujedno opis proživljenog iskustva različitosti i politika neophodnih za upravljanje takvim društvom.
Iskustvo življenja u društvu koje je manje homogeno i izolirano, a više otvoreno i kosmopolitsko, nešto je što treba pozdraviti i negovati. Međutim, kao politički proces, multikulturalizam znači nešto sasvim drugo: skup politika i praksi, čiji je cilj da upravljaju različitošću tako što ljude raspoređuju u etničke i kulturne kategorije i koriste te kategorije za definiranje potreba i obaveza ljudi.
Mješanje proživljenog iskustva i političkih odluka pokazalo se vrlo lošim. To je mnogima na desnici – i ne samo na desnici – omogućilo da masovnu imigraciju okrive za neuspjehe socijalne politike i da manjine predstave kao problem. Takođe je dovelo do udaljavanja mnogih liberala i radikala od klasičnih pojmova građanskih sloboda, kao što je sloboda govora, u ime odbrane različitosti.
Sva ova pitanja, od imigracije do slobode govora, centralna su za savremenu politiku, ali se kontekst promjenio kako su se stare debate o multikulturalizmu izmještale. Djelimično, to je zato što je multikulturalizam, u oba svoja značenja, postao dublje usađen u naše društveno tkivo.
U Britaniji se u međuvremenu bilježi rast podrške – 72% Britanaca smatra da je „raznovrsnost porijekla i kultura deo britanske kulture“; tri četvrtine je naklonjeno mješovitim vezama. Istina, od tržišta rada do policije, rasizam i dalje nanosi štetu mnogim životima. Pa ipak, manjine napreduju na način koji bi prije samo pola stoljeća bio nezamisliv. Iz ove perspektive, raznolikost u Britaniji uspjeva i to bolje nego u većini evropskih nacija.
Istovremeno, barijere između zajednica su se učvrstile jer su politike ohrabrivale ljude da sebe gledaju kroz identitarsko sočivo. Od sukoba hinduista i muslimana u Lesteru, do incidenta u prodavnici u Pekamu, koji su pretvoreni u rasni sukob između crnaca i Azijaca, koncepcija Britanije kao „zajednice zajednica“, riječima utjecajnog izveštaja o multikulturalizmu iz 2000. godine, doprinjela je da se podele učvrste, a društvene tenzije oboje rasnim odnosima.
A tu su i slučajevi kao što je svađa u školi u Betliju, u kojoj je nastavnik suspendiran jer je učenicima pokazao sliku Muhameda iz francuskog satiričnog časopisa Charlie Hebdo tokom časa vjeronauke. Mada ga je podržala nezavisna inspekcija, tri godine kasnije još uvijek se krije zbog prijetnji smrću. Ili incidenti kao što je protest muslimanskih roditelja protiv uključivanja gej veza u školsku nastavu o seksu i međuljudskim odnosima.
Takve kontroverze pokazuju kako se društvena trvenja mogu transformirati u sukobe unutar okruženja „zajednice zajednica“ i kako je kontroliranje „uvreda“ postalo sredstvo za jačanje granica zajednice. Takođe otkrivaju način na koji multikulturalne politike oblikuju odnose ne samo između zajednica već i unutar njih. Prečesto se manjinske zajednice posmatraju kao homogene cjeline, dok se određenim pojedincima ili institucijama prepušta, ili je oni preuzimaju, uloga „čuvara prolaza“, koji definišu šta je prihvatljivo reći toj zajednici ili o njoj. To je proces koji često guši glas onih sa manje moći – žena, homoseksualaca, mladih, nereligioznih. Takođe je jedan od razloga iz kojih se toliko „uvreda“ nalazi u radovima manjinskih pisaca i umetnika, od Salmana Rushdija do Gurprita Kaur Batija, od Monike Ali do MF Huseina.
Za to vrijeme, desnica eksploatira nejasnoću u značenju multikulturalizma. Problemi podjela stvoreni politikama koje nastoje da upravljaju različitošću, prevedeni su u neprijateljstvo prema imigraciji i samoj raznolikosti. U svom govoru u washingtonu, Braverman je spomenula Francusku kao naciju koja otkriva štetnost „multikulturalizma“. S obzirom na to da je Francuska neprijateljski raspoložena prema samoj ideji multikulturalizma, insistirajući umjesto toga na asimilacionističkoj politici, Braverman je ovde signalizirala da pod „multikulturalizmom“ nije mislila na neke određene politike, već naprosto na činjenicu raznolike nacije.
Mnogi desničarski kritičari odbacuju „tribalizam“ multikulturalizma i politike identiteta. Malo ko je, međutim, više investiran u takvu politiku od njih. Od lamenta nad Evropljanima koji „gube svoju domovinu“, preko optužbi da bijeli Britanci „ustupaju [svoju] teritoriju“, do uzbune zbog pretvaranja Londona u grad u kom su „bijelci manjina“, desničarski kritičari imigracije i multikulturalizma često se naslađuju upravo onom društvenom podjelom za koju tvrde da je preziru.
Treba izbjegavati takve kritike koje teže da rebrendiraju rasizam. To, međutim, ne bi trebalo da nas spriječi da budemo kritični prema multikulturalnim politikama koje zarobljavaju različitost i stvaraju nesuglasice u zajednici.
Kada govorimo o raznolikosti, zapravo govorimo da je svijet neuredno mjesto, puno razlika i neslaganja. Ta neurednost je upravo suština političkog i kulturnog angažiranja, koja nam omogućava da proširimo svoje vidike, da se bavimo različitim vrijednostima, verovanjima i životnim stilovima i da kroz takvo angažovanje stignemo do dubljeg razumjevanja svijeta i univerzalnijeg jezika pripadnosti.
U nastojanju da se ljudi kategoriziraju po etničkim, kulturnim i vjerskim kriterijumima, dok se granice tih kategorija kontroliraju, multikulturalizam kao politički proces podriva mnogo toga što je vrijedno u vezi sa raznolikošću kao proživljenim iskustvom. Činjenica da su desničarske kritike multikulturalizma često prožete netrpeljivostima ne bi trebalo zamagliti probleme same multikulturalne politike.
(TBT, The Guardian)
