KOLUMNA
Ključna činjenica je to da je Evropska unija do sada malo
toga uradila da obuzda mađarsku vladu. Orbán je zaštićen od ozbiljnih pritisaka
iz Bruxellesa zato što je član Evropske narodne partije (EPP)
Piše: Jan-Werner Müller, thebosniatimes.ba
Da li je obračun s univerzitetima najnoviji dodatak sve
širem repertoaru desničarskog populizma? Mađarski premijer Viktor Orbán, već
dugo predvodnik antiliberalnog stila vladavine u Evropi i obožavalac Donalda
Trumpa, igra na kartu da jeste – s posljedicama koje daleko prelaze mađarske
granice. Njegov ulog je novi zakon koji ima za cilj zatvaranje
Centralnoevropskog univerziteta (CEU) u Budimpešti čiji je osnivač i darodavac
George Soros, mađarsko-američki hedž fond menadžer i filantrop. Ovaj zakon je
očigledno dio šireg kulturnog rata protiv liberalnih vrijednosti, ali i veoma
konkretan pokušaj stavljanja preostalih nezavisnih institucija u Mađarskoj pod
Orbánovu kontrolu. I Evropski parlament i američki State Department zahtijevali
su suspenziju novog zakona, ali za sada uzalud.
Već nekoliko godina Orbán vodi Mađarsku u smjeru
autoritarnijem od bilo koje druge evropske zemlje. Od 2010. godine naovamo donio
je novi ustav, oslabio sudstvo, stavio većinu medija pod kontrolu oligarha koji
su u prijateljskim odnosima s vladom i stvorio sistem kronizma u kojem su veze
s njegovom strankom skoro jedini garant ekonomskog uspjeha. Orbán je također
zauzeo izuzetno čvrst stav prema izbjeglicama podizanjem ograde ka Srbiji i
vođenjem kampanja – sponzorisanih od strane vlade – u kojima su tražioci azila
prikazani kao ilegalni imigranti i kao prijetnja kršćanskom i evropskom
nacionalnom identitetu Mađarske.
Naravno, blagostanje nacije je zapravo ugroženo baš
Orbánovim drastičnim smanjenjima budžeta za obrazovanje na svim nivoima; teško
je u današnjem svetu naći vladu koja odlučnije radi na zaglupljivanju svoga
društva. Broj univerzitetskih studenata se dramatično smanjio od 2010, a uzrast
u kome je zakonski dozvoljeno napustiti školu spušten je sa 18 na 16 godina.
Kao dio onoga što samoproklamovano naziva iliberalizmom, Orbán je iznio ideju o
„državi zasnovanoj na radu“. U teoriji, takva država je u suprotnosti s oblikom
vladavine u kome finansijske spekulacije stvaraju najveći dio bogatstva. U
praksi, ova ideja je – naročito za Rome – donijela programe javnih radova koje
kritičari vide kao izuzetno eksploatatorske; također je rezultirala pokušajem
da se stvori radna snaga uglavnom sačinjena od manualnih radnika, gdje svako
zna svoje mjesto i najviše čemu može da teži jeste da dobije posao zahvaljujući
njemačkoj industriji (Mercedes trenutno ulaže milijardu eura u novu fabriku u
centralnoj Mađarskoj).
Orbánova stranka već godinama pokušava da preuzme kontrolu
nad institucijama višeg obrazovanja. Ona oblikuje obrazovne sadržaje kroz
kontrolu procesa akreditacija (propisala je i novi, izrazito nacionalistički
kurikulum za škole). Ali, jedno nezavisno ostrvo kritičke misli odolijeva: CEU,
škola za postdiplomske studije osnovana 1991. koja danas ima 1.440 studenata i
istaknute predavače iz celog svijeta.
Članovi Orbánove stranke Fidesz su 28. marta ove godine u
mađarskom parlamentu predložili amandman na zakon o višem obrazovanju kojim se
priprema ukidanje CEU. Tretirana po hitnom postupku kao pitanje od nacionalnog
interesa, izmjena je odobrena za manje od nedjelju dana. Uprkos međunarodnoj
buri protesta univerzitetskih dekana, 24 dobitnika Nobelove nagrade i
političara s obje strane Atlantika – da i ne pominjemo 80.000 demonstranata na
ulicama Budimpešte – mađarski predsjednik i bliski Orbánov saradnik János Áder
je odmah nakon usvajanja amandman unio u zakon.
CEU se nigde direktno ne pominje u novom zakonu koji jedino
propisuje da univerzitet akreditovan van Evrope u zemlji koja pripada
Organizaciji za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD) mora imati kampus u mjestu
porekla ukoliko namjerava da dodjeljuje diplome u Mađarskoj. Samo jedna
institucija odgovara tom opisu: CEU ima povelju države New York, ali ne
organizuje nastavu i ne bavi se istraživanjem u Sjedinjenim Državama. Zakon je
također postavio nerealan rok za početak rada američkog kampusa i tako osigurao
da od 2018. CEU ne može da prima nove studente.
Političari iz Fidesza nisu se ni potrudili da sakriju pravi
razlog za donošenje zakona. Osnivač CEU-a već godinama promoviše vrijednosti
otvorenog društva: slobodu, toleranciju i vladavinu zakona. Iako je za vladine
glasnogovornike ovo isključivo „Sorosev univerzitet“, Soros ne kontroliše CEU
iz sjenke, a pogotovo ga ne koristi kao političko oruđe. On finansijski
podržava nevladine organizacije koje se bave zaštitom ljudskih prava i borbom
protiv korupcije u Mađarskoj, a također se zalaže da Evropa odredi zvaničnu,
relativno nisku godišnju kvotu za prihvat izbjeglica – uglavnom da bi odvratio
očajne ljude od putovanja preko Mediterana koje često ima fatalan ishod.
Nekoliko nedjelja prije nego što je amandman stupio na snagu, Mária Schmidt, historičarka
bliska vladi, napala je CEU zbog programa rodnih studija, a provladine novine
optužile su univerzitet da otpušta mađarsko osoblje na osnovu nacionalne
pripadnosti. Vladina propagandna mašina je također pokušala da poveže CEU,
jedan od najmješovitijih univerziteta na kojem uče studenti iz 115 zemalja, s
migracijama koje se dovode u vezu s terorizmom.
Već početkom ove godine, Szilárd Németh, potpredsjednik
vladajuće stranke Fidesz, zaprijetio je da će država koristiti „sva sredstva
koja joj stoje na raspolaganju“ da „počisti“ nevladine organizacije koje
finansira Soros; prema Némethu, one „služe globalnim kapitalistima i podržavaju
političku korektnost umjesto nacionalnih vlada“. Tokom parlamentarne rasprave o
zakonu, Zoltán Balog, ministar za ljudske resurse (koji uključuju obrazovanje),
iznio je optužbu da je Soros „započeo prljavu kampanju širom svijeta“ protiv
Mađarske i da su međunarodni protesti samo razotkrili „snagu njegovih veza“.
Međutim, čini se da je Orbán loše procijenio stepen podrške
Trumpove administracije njegovom napadu na Sorosa. Glasnogovornici Fidesza
uporno su naglašavali kako bi CEU mogao biti spasen kada bi Mađarska i američka
vlada sklopile novi međunarodni sporazum koji bi regulisao način rada CEU-a.
Naravno, Orbán se nadao da će on i Trump moći da sjednu za sto i zajedno ponize
Sorosa. Istina je da Trump nije prijatelj sa Sorosem koji je podržao mnoge
demokratske kandidate i predvidio da će ovaj preduzimač katastrofalno podbaciti
u ulozi predsjednika. Orbán je praktično podržao Trumpa prošlog ljeta – bio je
prvi evropski lider koji je to učinio – ali od tada uzalud čeka bilo kakvu
vrstu političke nagrade. Izgleda da niko u Budimpešti nije primjetio da se u
Sjedinjenim Državama federalna vlada ne bavi univerzitetima (niti će, kao što
je to primjetio mađarsko-američki historičar Charles Gati, ijedan američki
predsjednik potrošiti na Mađarsku više od pola sata – godišnje). Ni američkim
konzervativcima se nije svidjela slika zatvaranja jedne američke institucije u
inostranstvu; senatori, uključujući Johna McCaina i Orrina Hatcha, pozvali su
Orbána da pregovara s CEU. Uostalom, ako CEU nestane, čemu se mogu nadati
američki univerziteti u Bejrutu i Kairu? Čak je i Trumpov State Department,
makar u početku, reagovao burnije od većine svojih evropskih partnera.
U međuvremenu, umjesto da zbog napada na relativno
privilegovanu instituciju stekne širu podršku mađarskih građana, Fideszova
vlada se suočila sa žestokim protivljenjem. Prema nekim procjenama, aprilski
protesti protiv napada na CEU bili su najmnogoljudniji od vremena Orbánovog
dolaska na vlast 2010. Na protestima kojima sam prisustvovao, srednjoškolci su
hodali rame uz rame s nastavnicima i starijim parovima; atmosfera je bila
ozbiljna, ali ne i napeta, a prisutni su uživali u razigranom humoru i satiri.
Mediji naklonjeni vladi objasnili su kako su svi demonstranti Sorosevi
plaćenici i da ih je on dovezao avionom; ubrzo nakon toga, učesnici u
protestima su počeli da nose papirne avione na kojima je pisalo Soros Airlines
i uzvikivali su „došli smo avionom“, dok je neko na stari bicikl stavio natpis
privatni mlažnjak. Baš kao i u Americi, neki od mađarskih konzervativaca –
uključujući vodeće figure na državnim univerzitetima – bili su duboko zabrinuti
širim posljedicama novog zakona o višem obrazovanju i stali su u odbranu CEU
kao „jednog od mađarskih prozora u svet“. Za razliku od američkih
konzervativaca, mađarski su preuzeli ogroman lični rizik javno rekavši da je
Orbán konačno prešao crvenu liniju.
Protesti su nastavljeni, ne samo u vezi sa CEU nego i drugim
temama. Građani pozivaju na ponovno uspostavljanje vladavine zakona i kritikuju
Orbánove sve prisnije veze s Vladimirom Putinom (od koga je Mađarska dobila
ogroman zajam za renoviranje i proširenje nuklearne elektrane). Vlada je
zauzvrat pojačala napade na civilno društvo uvođenjem zakona koji bi od nevladinih
organizacija zahtijevao da jasno naznače ukoliko primaju finansijsku pomoć iz
inostranstva – pristup koji je prvi uveo Putin, a koji bi dodatno ciljao na one
inicijative u Mađarskoj koje imaju Sorosevu podršku. Kao što je objasnio vladin
predstavnik – „Nije loše ukoliko postoji zvjezdica ili komentar koji objašnjava
da li George Soros podržava neku organizaciju ili ne“.
Ključna činjenica je to da je Evropska unija do sada malo
toga uradila da obuzda mađarsku vladu. Orbán je zaštićen od ozbiljnih pritisaka
iz Brisela zato što je član Evropske narodne partije (EPP), najveće međunarodne
grupe izrazito proevropskih demokršćanskih stranaka u Evropskom parlamentu.
Poznata je izjava Helmuta Kohla da demokršćani nisu gradili Evropu da bi je
ostavili socijalistima; postizanje ubjedljive većine u Evropskom parlamentu uz
podršku velikih nacionalnih stranaka poput Fidesza zato je već dugo u fokusu
EPP-a. Orbánovo glumatanje – autoritarizam kod kuće i agresivna retorika prema izbjegličkoj
politici Angele Merkel u gostima – često dovode njegove veze s EPP-om do
granice pucanja. Ali na kraju mu EPP uvijek popusti.
Orbán, koji je očigledno mislio da će Trumpovom pobjedom
dobiti potvrdu svog stava protiv izbjeglica, sada se nudi da postane lider cjelokupnog
evropskog desnog centra. U govoru na martovskom kongresu EPP-a na Malti,
promovisao je svoju viziju „kršćanske, nacionalne“ Evrope. Njegova zapaljiva
retorika o ljevici koja navodno uništava Evropu dopuštajući ulazak velikog
broja muslimana ranije se mogla čuti jedino na krajnjoj desnici. Ali, stvari su
se promijenile nakon izbjegličke krize iz 2015. godine kad je Mađarska podigla
ogradu na svojoj južnoj granici kako bi spriječila ulazak sirijskih izbjeglica
koje su dolazile preko Balkana. Kršćansko-socijalna unija Bavarske (CSU),
koalicioni partner Angele Merkel, uporno je pozivala Orbána da izvrši pritisak
na Angelu Merkel da napusti prijateljsku politiku prema izbjeglicama. Za Njemačku,
koja se i sama ove godine suočava s prelomnim izborima, posljedice udvaranja
Orbánu mogle bi da budu ozbiljnije nego što se na prvi pogled čini, baš kao što
su to britanski konzervativci otkrili s Nigelom Farageom i brexitom.
Sa svoje strane, mađarska vlada je dugo vjerovala da se
napadanjem Brisela stiče politički kapital. Napad na CEU poklopio se s domaćom
anti-EU kampanjom pod sloganom „Zaustavimo Brisel“. Ova kampanja je zvanično
predstavljena kao „nacionalno savjetovanje“ u kojem je 8 miliona građana dobilo
upitnik s izrazito manipulativnim pitanjima. Pitanja sugerišu da EU želi da
nametne veće poreze Mađarskoj i u zemlji nastani ilegalne imigrante. Mnogi
mađarski posmatrači komentarisali su ironiju takve kampanje u zemlji gdje
fondovi Evropske unije dostižu 5,5 odsto bruto domaćeg proizvoda, a 60 odsto
radnih mjesta zavisi od zajedničkog evropskog tržišta. Posteri „Zaustavimo
Brisel“ pojavili su se uporedo s drugim vladinim bilbordima koji objašnjavaju
da se „ova bolnica renovira uz pomoć EU“.
To otvoreno licemjerje je kap koja je prelila čašu Evropske
komisije. Izvršno tijelo Evropske unije opovrglo je, stavku po stavku, lažne
izjave date u toku kampanje (dok su neki od demonstranata u Mađarskoj
jednostavno izmijenili postere na kojima sad piše „Zaustavimo Moskvu“). Brisel
je također započeo pravni postupak u kojem tvrdi da je amandman usmjeren protiv
CEU-a prekršio ne samo zakon koji uređuje zajedničko tržište – kao što je
sloboda pružanja usluga – već i osnovne vrijednosti EU poput akademske slobode.
Komesar Evropske unije koji je pokrenuo postupak, holandski socijaldemokrata
Frans Timmermans, dobio je odgovor u Evropskom parlamentu od samog Orbána koji
je još jednom iznio tvrdnju kako njegova zemlja mora biti odbranjena od Sorosa,
američkog špekulanta koji je uništio milione Evropljana. Timmermans je onda u
intervjuu njemačkom nedjeljniku optužio Orbána za antisemitsku retoriku.
Na ključnom sastanku u Briselu krajem aprila, lideri EPP-a
su izgleda još jednom popustili Orbánu. „Rekli su mi da moram pristojno da se
ponašam“, izjavio je Orbán kasnije novinaru Ekonomista pritom teatralno
zauzimajući stav mirno. Mađarskim novinarima je objasnio da će nastaviti da se
bori za mađarske nacionalne interese. Lideri EPP-a ukorili su Orbána povodom
kampanje „Zaustavimo Brisel“ (koju je mađarski premijer, praveći se naivan,
opisao kao sopstveni doprinos reformisanju Evropske unije – u najboljoj namjeri).
Istog vikenda kad je održan sastanak EPP-a, prikazana je nova reklama na
mađarskoj televiziji. U njoj se sugeriše da birokrati iz Brisela, uz Sorosevu
podršku, hoće na silu da primoraju Mađarsku da primi još više ilegalnih
imigranata.
Poslije ove eskalacije Orbánovih napada na EU, neki od
njegovih starih demokršćanskih saveznika mogli bi konačno da preispitaju svoju
podršku. Oni kritikuju populiste sa krajnje desnice poput Marine Le Pen zbog korištenja
antievropske retorike – a Orbanova retorika je ista takva. Jedan političar iz
EPP-a pozvao je Orbánovu stranku da „ode, samo neka ode“. Sedamnaestog maja,
većina u Evropskom parlamentu glasala je za rezoluciju da se poništi amandman
koji se tiče CEU, da se povuče zakon o nevladinim organizacijama i da se
suspenduju prava mađarske vlade unutar Evropske unije – što je veoma jasan znak
koji, međutim, neće imati nikakav neposredan praktični učinak. Više članova
EPP-a je glasalo za rezoluciju ili bilo uzdržano nego što ih je glasalo protiv
nje – iako je lider grupe, njemački političar iz CSU-a Manfred Weber, odlučio
da podrži Orbána. U predizbornoj trci za federalne izbore u septembru, Merkel
će biti pod paljbom rivala s besprekornim proevropskim referencama,
socijaldemokratom Martinom Schulzom – bivšim predsjednikom Evropskog parlamenta
– tako da ima sve razloge da pokaže svoju podršku evropskim vrijednostima tako
što će se otarasiti Orbána.
Suprotno onome što Orbán sugeriše (ili, bolje rečeno,
pokušava da prikaže kroz svoju kampanju protiv Brisela), Mađarska nije zemlja
euroskeptika. CEU je simbol integracije u Evropsku uniju i na Zapad uopšte.
Kada su se priključili EU, građani Istočne Evrope su se ponadali da će konačno
biti bezbjedni od autoritarizma. Izlazak Mađarske iz Evropske unije, huxit,
samo je prazna prijetnja, a mađarski građani ne žele da budu crna ovca Evrope.
Demonstranti uporno uzvikuju „Evropa, Evropa“, a u jednom trenutku su čak
podigli zastavu Evropske unije na javnoj zgradi (takve zastave su nestale s
vladinih zgrada u Mađarskoj); ono što je uobičajen i svakodnevni simbol u
drugim zemljama EU, postalo je subverzivan čin pod Orbánom.
Političari krajnje desnice poput Orbána uvijek traže kavgu;
oni žele da stvore atmosferu u kojoj su građani ubijeđeni da naciji prijete
unutrašnji i spoljni neprijatelji. Oni pokušavaju da diskredituju proteste
koristeći staru Putinovu (a sada i Trumpovu) strategiju i tvrde da su svi ljudi
na ulicama samo „plaćeni demonstranti“, kako je to Trump napisao na Twitteru
povodom protesta organizovanih protiv njegove zabrane putovanja za muslimane.
Protesti često izazivaju likovanje populista koji, kao što to čine mnogi
članovi mađarske vlade, likuju jer su organizacije iz sjenke koje podrivaju
naciju istjerane na svetlo dana. Pa ipak, kulturni ratovi populista mogu da
izmaknu kontroli. Sasvim je moguće da je istovremena konfrontacija s civilnim
društvom, Evropskom unijom, Angelom Merkel i Sjedinjem Državama preveliki
zalogaj za Orbána. Ankete bilježe značajan pad njegove popularnosti otkad je
započet napad na CEU, a nova stranka mladih liberala pod nazivom Momentum je
očigledno ohrabrena protestima. Male su šanse da bi ovo moglo da dovede do
gubitka parlamentarnih izbora 2018. godine. Fidesz se odavno pobrinuo da
izborni zakoni i podešavanje rezultata rade u njihovu korist i, u svakom
slučaju, na dobitku je zbog podijeljenosti opozicije.
A CEU? Čak i ako institucije Evropske unije, EPP i – ne na posljednjem
mjestu – Sjedinjene Države odluče da pojačaju pritisak na mađarsku vladu,
moguće je da će biti prekasno. Za Orbána je ulog postao suviše visok i ličan –
u pitanju je on protiv Sorosa, neprijatelja nacije, dok njegove pristalice
otvoreno koriste ratnohuškački govor. Orbán čak ni ne mora da pobijedi u tom
ratu: dovoljno je da ga ne izgubi, pri čemu se čini da je vrijeme na njegovoj
strani. Na kraju krajeva, pravni postupci Evropske unije obično se otežu
unedogled, a EPP je jasno dala do znanja da neće preduzeti nikakve konkretne
korake sve dok EU definitivno ne izjavi da li je ponašanje Budimpešte u skladu
s njenim propisima. Nijedan univerzitet ne može da funkcioniše pod pritiskom
tolike neizvjesnosti koja ga može koštati potencijalnih studenata i osoblja.
Ako se CEU preseli – Beč i Prag se pominju kao alternativne lokacije – bit će
to na sramotu svih koji vjeruju u ideale liberalne demokratije. Po prvi put u
Evropi poslije Drugog svjetskog rata jedan univerzitet će biti zatvoren iz
političkih razloga.
(TBT, The New York Review of Books)
