KOLUMNA
Da bi donio prave promjene, Macron će morati prevazići dva
kontradiktorna ali uzajamno potpomognuta politička modela, koji su definirali
posljednju dekadu upravljanja u EU: tehnokratiju i populizam
Piše: Mark Leonard, thebosniatimes.ba
Izbor Emmanuela Macrona za francuskog predsjednika pružio je
Evropskoj uniji mogućnost da prevaziđe unutrašnje konflikte koji su ubrzali
njenu dezintegraciju.
Umjesto da stane isključivo uz stare elite ili nove
populiste, Macron je obećao da će pružiti široku političku podršku pod znakom
evropskih reformi. Ali, da li on zaista može da udahne novi život u ovaj
posrnuli projekat?
Kada se sastao sa njemačkom kancelarkom Angelom Merkel, Macron
je iznio plan za okončanje hladnog rata između sjeverne i južne Evrope – koji
će ostati kao tenzija među zagovornicima štednje i onima koji zagovaraju
politiku rasta. Također, Macron je pokušao da pomiri ideju Evrope koja je
otvorena za dobrodošlicu sa zagovornicima Evrope poput tvrđave. On želi da
primi još izbjeglica, dok požuruje EU da stvori pograničnu kontrolu od 5.000
vojnika, kao i da ubrza repatrijaciju (povratak u otadžbinu) ilegalnih
imigranata.
Ali, iako su mnoge vođe EU sa olakšanjem prihvatile to što
je Macron izabran za predsjednika, to je većinom zato što se nadaju da će on
udahnuti novi život starom projektu, umjesto radikalnog raskida sa prošlošću.
Da bi donio prave promjene, Macron će morati da prevaziđe dva kontradiktorna
ali uzajamno potpomognuta politička modela, koji su definisali posljednju
dekadu upravljanja u EU: tehnokratiju i populizam.
Tehnokratija je bila centralna odlika evropskih integracija
od početka. Žan Mone, francuski ekonomista za kog se smatra da je jedan od
osnivača moderne EU, bio je čuven po svojoj sposobnosti da velike političke
sukobe pretvori u manja tehnička pitanja. Taj metod je bio veoma uspješan tokom
poslijeratnog perioda rekonstrukcije Evrope, zato što je omogućavao diplomatama
i zvaničnicima različitih zemalja da prevaziđu nacionalne nesuglasice i
dugotrajnu ozlojeđenost i da se pozabave najhitnijim problemima na kontinentu.
Ali, tokom godina, načini pregovaranja u EU su napustili
Moneov model. Sada teže da u cijelosti budu isključeni iz državne politike, i
da budu vođeni koliko logikom institucija EU toliko i potrebama zemalja
članica. Povrh toga, odluke na nivou EU su očuvane u strogim propisima kojih
države članice moraju da se pridržavaju, čak i ako ih njihove vlade i birači na
podržavaju. Zajedno, ovi trendovi su doprinijeli širokom uvjerenju da ne
postoje alternativne forme vladavine EU, i da Evropu vode elite koje u veoma
maloj mjeri brinu o interesima ljudi kojima bi trebalo da služe.
Eksplozija populizma je prirodna reakcija na ovakav
nepovezan oblik tehnokratije. Nije slučajnost što se lideri kao što su Marin Le
Pen u Francuskoj, Gert Vilders u Holandiji, Viktor Orban u Mađarskoj i Najdžel
Faraž u Velikoj Britaniji, predstavljaju kao zaštitnici “naroda”.
Kroz referendum – njihovo omiljeno političko oruđe – oni su bili u mogućnosti
da nanesu štetu ustavnom sporazumu EU, sporazumu o pridruživanju između EU i
Ukrajine, dogovoru o repatrijaciji izbjeglica i, kada je Britanija izglasala
Brexit, sastavu same EU.
Dok su se tehnokrate u Evropi borile za prikrivene
integracije koje bi riješile probleme sa eurom i izbjegličkom krizom, populisti
su udarili još jače. I svaki put kada bi populistički vođen referendum protiv
sporazuma EU prisilio vlade da se povuku u tehnokratiju, populistička priča je
ojačana.
Pregovori oko Bregzita su već postali borilište između
tehnokrata i populista, koji se, svako sa svoje strane, bore za ishod koji će
podržati njihovu priču. Kada britanska premijerka Tereza Mej kaže da želi da
“napravi uspjeh od Bregzita”, to pokreće uzbunu u Briselu i ostalim
evropskim prijestonicama, zato što bi takav ishod mogao da inspiriše
populističke pokrete protiv EU drugdje.
Da bi preduhitrili takav scenario, neki članovi njemačke
vlade, u strahu da neće moći da se prilagode drugim Macronovim zahtjevima
(naročito onom koji se tiče reformi u eurozoni), nadaju se da će u saradnji sa
njim učiniti Brexit neprivlačnim. Čini se da je upravo na to nedavno ciljao i
predsjednik Evropske komisije Žan-Klod Junker. “Brexit će pokazati koliko
je atraktivnije biti član naše Unije”, rekao je Junker i dodao:
“Zahvaljujući Evropi, ljudi uživaju u slobodi da žive, kupuju, vole i
trguju preko granica”.
Razumljivo je da će se evropski lideri zakačiti za Brexit
kao za jednu stvar oko koje se zemlje članice EU slažu. Ali, nažalost, debata o
Brexitu teži da otkrije neke od najgorih nagona EU elita, ne samo zato što ih
ohrabruje da se bore za “status quo”, umjesto za reforme i inovacije.
Ukoliko EU nastavi da gleda ka unutra, zaokupljena pitanjima
koja povlači Brexit, narednih pet godina će biti jednako besplodne i
neproduktivne kao i prethodnih pet. Sada je veliko pitanje da li Evropa može da
prihvati spas koji nudi Macron, i da gleda u nove projekte, umesto ka starim
problemima.
Sigurno je da su posmatrači ismijevali Macrona što odbija da
se prikloni samo jednoj strani u bilo kojoj debati. A satiričari su isticali da
on skoro svaku rečenicu započinje riječima “en meme temps”
(istovremeno). Ali za EU koja je dugo u zastoju, Macronovi prijedlozi bi mogli
da ponude dragocijeni napredak – koji se ne oslanja na institucionalne promjene,
nego na političke kompromise.
Macronova bezbjednosna politika pokušava da uskladi žestoke
antiterorističke mjere sa humanijim pristupom problemu izbjeglica. Kada je u
pitanju ekonomska politika, on je ponudio reforme u zamjenu za investicije. A,
s obzirom na njegov čvrst stav prema Rusiji i podršku za akcije u Africi i na
Mediteranu, on će možda uspjeti i da ujedini južne i istočne zemlje članice EU.
Ako Macron ispuni svoje obećanje, on se neće zalagati za
tehnokratiju ili populizam, nego za jedan originalan treći put. To je doduše
otrcana fraza. Ali Macron joj može udahnuti novo značenje ukoliko bude mogao da
udruži, umjesto da samo prihvati, današnje lažne izbore. On će morati da
premosti geografske podele u EU, i da se postavi kao istovremeno nastrojen i
proevropski i patriotski, za establišment i protiv establišmenta, da bude
otvoren i zaštitnički, da bude za razvoj ali i fiskalno uzdržan.
Da li će Macronov metod omogućiti evropskim liderima da
prekinu zlokoban krug tehnokratije i populizma, i da okončaju paralizu koja je
trajala tokom posljednje dekade? Za sada, jedino je sigurno – pozovimo se na
još jednu otrcanu frazu – da nema alternative.
/Autor je direktor Evropskog savjeta za spoljne poslove/
(TBT, Project Syndicate)
