KOLUMNA
Možda jeste istina da će prije Azija nego Evropa oblikovati historiju
21. stoljeća. Ali lekcija iz prethodnog stoljeća ne smije se izgubiti – ono što
se dešava u Evropi može i hoće uticati na globalnu stabilnost i prosperitet
Piše: Richard Haass, thebosniatimes.ba
Prije više od četiri decenije savjetnik za nacionalnu bezbjednost
SAD Henry Kissinger je godinu 1973. proglasio “Godinom Evrope”.
Cilj mu je bio da istakne potrebu da se modernizuje
atlantsko partnerstvo i, preciznije rečeno, potrebu da se evropski saveznici
Amerike više angažuju zajedno sa Sjedinjenim Državama na Bliskom istoku i
protiv Sovjetskog Saveza u Evropi.
Kissinger bi bio prvi koji priznaje da Evropljani nisu
prihvatili njegov izazov. Međutim, ponovo smo pred godinom Evrope. Mada ovog
puta podsticaj manje potiče od frustrirane američke vlade nego iz same Evrope.
Ulozi su veliki kao i 1973. ako nisu i veći. Rusija ne
pokazuje znake da će se povući s Krima ili da će obustaviti svoje napore da
destabilizuje istočnu Ukrajinu. Postoji iskrena zabrinutost da će Rusija možda
upotrijebiti slične taktike protiv jedne ili više malih zemalja NATO na svojoj
granici.
Izbjeglice povećavaju napetost Evrope, kao i terorizam
podstaknut događajima na Bliskom istoku ili teroristički napadi koje su izveli
napadači iz regiona. Brexit, proces povlačenja Ujedinjenog Kraljevstva iz
Evropske unije, sada je i zvanično počeo; ono što je preostalo da se riješi
jeste njegov tajming i uslovi, što će odrediti njegov uticaj na ekonomsku i
političku budućnost Britanije, kao i na ostale koji razmišljaju o povlačenju iz
EU. Grčka i jedan broj drugih zemalja u južnoj Evropi i dalje su opterećene
visokom stopom nezaposlenosti, sve većim dugom i upornim jazom između onoga što
se od vlada traži da urade i onoga što one mogu da priušte.
Ali od svih izazova s kojima se Evropa suočava predstojeći predsjednički
izbori u Francuskoj imaju najveći značaj za budućnost Evrope, a možda i za
budućnost svijeta. Ankete ukazuju da bi bilo ko od četiri kandidata mogao da se
iznjedri kao eventualni pobjednik. Ono zbog čega je ta neizvjesnost drugačija i
zaista važna jeste to što dvoje od tih četvoro – liderka Nacionalnog fronta Marine
le Pen i lider ekstremne ljevice Jean-Luc Mélenchon, podržavaju politiku koja
je daleko od francuske i evropske glavne struje. Ako neko od njih dvoje pobijedi
u drugom krugu 7. maja, to bi moglo da znači kraj članstva Francuske i u EU i u
NATO, što bi pokrenulo pitanje egzistencije obje organizacije i cijele Evrope.
Takvi scenariji su do nedavno bili nezamislivi. Evropa je
decenijama predstavljala najuspješniji, najstabilniji i najpredvidljiviji
region na svijetu, mjesto gdje se sticao utisak da je historija gotovo
završena. Cilj da se kontinent učini mirnim, cjelovitim i slobodnim uglavnom je
bio ispunjen.
Ali u Evropi je nastupila dramatična promjena. Jedan faktor
je spremnost i sposobnost koju pokazuje Rusija Vladimira Putina da upotrebi
vojnu silu, ekonomsku prisilu i cyber manipulaciju za unapređenje svoje agende.
Ali još veći izazov za modernu Evropu potiče od njenih sopstvenih političara,
koji sve više dovode u pitanje vrijednost EU, nasljednice Evropske ekonomske
zajednice koja je osnovana Rimskim ugovorom 1957.
Logika koja stoji iza šest decenija dugog procesa
integracije Evrope, koji se često naziva “evropski projekat”, uvijek
je bila jasna. Zapadna Evropa, a prije svega Njemačka i Francuska, morala je da
bude ujedinjena do te mjere da će rat, koji je toliko često karakterisao prošlost
kontinenta, postati nezamisliv.
To je postignuto, kao i značajan ekonomski napredak. Ali
evropski projekat usput gubi kontrolu nad evropskim građanima. Institucije EU
su postale previše daleke, previše elitističke i previše jake, ne računajući nacionalne
identitete kojima su Evropljani i dalje privrženi. Nerazumno stvaranje
monetarne unije bez fiskalnog pandana pogoršalo je stvari. Birokrate su
prevazišle same sebe.
Rezultat je uspon populističkih nacionalističkih kandidata i
iz ljevičarskih i iz desničarskih redova u Francuskoj i u drugim zemljama u
Evropi. I čak i ako jedan od dvoje kandidata establišmenta odnese prevagu u
Francuskoj, mnogo toga će i dalje biti neizvjesno. Neposredna kriza će proći,
ali će ostati izazov na duge staze.
Evropsku uniju je očito potrebno ponovo preispitati.
Potrebno je da se udalji od “univerzalnih standarda” i približi se
nečemu fleksibilnijem. Također je potrebno rebalansirati moć iz Brisela, sjedišta
većine institucija EU, ka glavnim gradovima država-članica.
Potrebno je da vlade učine više da stvore preduslove za brži
ekonomski rast istovremeno jačajući kapacitete radnika da se nose sa neizbježnim
gašenjem velikog broja postojećih radnih mjesta zbog tehnološke inovacije. Tu
treba da prednjači Njemačka bez obzira na to da li će je nakon opštih izbora u
septembru voditi aktuelna kancelarka ili njen glavni protivnik.
Budućnost Evrope će uglavnom odrediti Evropljani, što je
dovoljno prikladno. Ali ulogu ima i Trumpova administracija. Trumpova
“kratkovida” podrška Brexita i drugih “exita” iz EU mora da
se okonča; podijeljena, slabija i zbunjena Evropa neće biti dobar partner NATO.
Možda jeste istina da će prije Azija nego Evropa oblikovati historiju 21. vijeka.
Ali lekcija iz prethodnog vijeka ne smije da se izgubi – ono što se dešava u
Evropi može i hoće uticati na globalnu stabilnost i prosperitet.
/Autor je predsjednik američkog Saveta za spoljne odnose/
(TBT, Project Syndicate)
