KOLUMNA
Kada sam prošle godine bio u Bosni neko me je pitao da li se
rat vraća u region. Prvo sam odbacio pitanje. “Nema šanse”, odgovorio
sam. Ali onda su i drugi krenuli da postavljaju isto pitanje; kod petog puta
sam počeo da brinem.
Piše: Carl Bildt, thebosniatimes.ba
Nove realnosti na Balkanu iznenada su probudile lidere
Evropske unije. Na nedavnom samitu oni su naglasili potrebu povećanog
angažovanja EU radi održavanja stabilnosti i potiskivanja ruskog uticaja u
regionu.
Ali geopolitička situacija balkanskih zemalja ne bi trebalo
da bude iznenađenje. Najzad, postosmanske frakture – koje se protežu od Bihaća
na sjeverozapadu Bosne do Basre na obali Perzijskog zalljva u Iraku – više puta
su bile izvor regionalne i globalne nestabilnosti od nestanka starih carstava
prije jednog vijeka.
Sa propašću carstava Habzburga i Osmanlija krajem Prvog svjetskog
rata načinjeni su pokušaji osnivanja modernih nacionalnih država na Balkanu
uprkos nacionalnoj i kulturološkoj šarolikosti u regionu. Otada se nacionalizam
uporno sudarao sa dugotrajnim mozaikom građanskog života u regionu, podstičući
konflikt za konfliktom.
Jugoslavija, kao i nacije-države osnovane na Levantu i u Mezopotamiji,
stvorene su da bi upravljale ovim političkim protivrječnostima; međutim,
masakri – u Smirni, Srebrenici, Sinjaru i drugdje – ostali su stalna
karakteristika postimperijalnog života.
Jugoslavija se urušila početkom devedesetih godina XX vijeka
pokrećući deceniju brutalnih ratova od Hrvatske do Kosova. Pojava sedam novih –
i često uzajamno suprotstavljenih – država učinila je jasnim da će regionalna
stabilnost zavisiti od novog okvira, naime, Evropske unije. Zahvaljujući svom
uspjehu u rješavanju drugih dugotrajnih nacionalnih konflikata, EU je dobila
zadatak da premosti dugotrajne nacionalističke podjele u regionu i umiri
njegove etničke konflikte.
Na samitu EU u Solunu 2003, delegati su se svečano obavezali
da će sve balkanske zemlje dovesti u blok kao članice. Kao što je to obećanje
bilo važno dati, bit će ga jednako teško ispuniti. Kada su trenutni problemi
Balkana potisnuti, lideri EU su pretpostavili da su osigurali mir u regionu. Od
tada je njihov pristup Balkanu u suštini značio održavanje postojećeg stanja.
Pošto je postao predsjednik Evropske komisije 2014, Jean Claude
Junker je potvrdio status kvo obznanjujući da EU neće primati nove članice
tokom njegovog petogodišnjeg mandata. Junkerova izjava bila je tehnički
ispravna, ali politički katastrofalna. Sa gašenjem svjetlosti koja je vodila
reformske i integracione napore, nacionalizam u regionu je, predvidljivo,
ponovo počeo da jača. A EU je u međuvremenu postala preokupirana svojim
finansijskim problemima, kakav je kriza zaduženosti država članica.
Proveo sam puno vremena na Balkanu u godinama poslije
Bosanskog rata. Bio sam specijalni izaslanik EU za bivšu Jugoslaviju, potom
kopredsjedavajući Dejtonske mirovne konferencije, visoki predstavnik za Bosnu i
Hercegovinu i, na kraju, specijalni izaslanik generalnog sekretara Ujedinjenih
nacija za Balkan.
Kada sam prošle godine bio u Bosni neko me je pitao da li se
rat vraća u region. Prvo sam odbacio pitanje. “Nema šanse”, odgovorio
sam. Ali onda su i drugi krenuli da postavljaju isto pitanje; kod petog puta
sam počeo da brinem.
Sigurno sam bio u pravu kada sam rekao da se posljednji
ratovi neće vratiti; danas su okolnosti veoma drugačije nego u njihovo vrijeme.
Ali, kao što smo već vidjeli mnogo puta, pojedine usijane glave mogu zapaliti
vatre koje je teško obuzdati. Jednog davnog dana jedna osoba po imenu Gavrilo
Princip pokrenula je svjetski rat izvevši atentat na Franza Ferdinanda,
nadvojvodu od Austrije. Danas, region polako postaje sve zapaljiviji i može biti
zapaljena nova iskra, ovoga puta možda u Skoplju.
Pa šta onda da se radi? Što se tiče Evrope, jedini put naprijed
je istaknuti njene moći obuzdavanja uz istovremeno ubrzavanje evropske
integracije. Da bi odgovorila na rizike koji se pojavljuju na Balkanu EU treba
da pokaže da ima volje i sredstava da djeluje raspoređujući borbene grupe EU da
izvode vojne vežbe u regionu. To bi mogla biti moćna poruka da njene vojne
snage nisu tigrovi od papira i da je sposobna upotrijebi nešto više od riječi.
Dalje proširenje EU je također imperativ. Dosad su se samo
Slovenija i Hrvatska pridružile bloku i učlanjivanje preostalih balkanskih
zemalja će očigledno potrajati. Ali reforme koje su potrebne da ove zemlje
učine kvalifikovanim za članstvo mogu i treba da budu ubrzane uz privremene
korake koji imaju povjerenje među narodima u regionu.
Na primjer, treba da napravimo kopiju Istočnog partnerstva
EU stvaranjem Balkanskog partnerstva istovremeno držeći članstvo na stolu. U
isto vrijeme EU treba da pojača svoj politički angažman u regionu. Može početi
posredujući u neriješenim minornim graničnim sporovima kako se oni ne bi
gnojili.
Izazovi Evropskoj uniji namnožili su se prethodnih godina,
kao i njeni samiti kojima pokušava da ih riješi. Ali evropski lideri na Balkanu
imaju očigledan izbor: da rade na problemu, ili da čekaju da on radi na njima.
/Autor je bivši premijer i ministar vanjskih poslova Švedske/
(TBT, Project Syndicate)
