„ILI TURCI ILI SARACENI“: Ovo su korijeni problematičnih odnosa Zapada i islama

22.01.2017. u 04:05

CIVILIZACIJA

Jezik koji se koristi kada se na Zapadu piše o islamu veoma je savremen... Njegov sadržaj, međutim, još uvijek je srednjovjekovna


FOTO: (Wikipedia)

Zašto na Zapadu dominiraju negativne predstave o islamu? Zašto je prihvatljivo reći nešto za muslimane, dok se ista stvar smatra neprihvatljivom u slučaju Jevreja, hinduista, ili budista?

Da bismo odgovorili na ova pitanja, moramo da zaronimo duboko u strukturu zapadne svesti i otkrijemo šta leži izvan njenih spoljnih prikaza. 

Bez sumnje su politički problemi i sukobi koje su u muslimanskom svijetu oni izazvali u bližoj ili daljoj prošlosti uticali na percepciju islama na Zapadu, ali ona nije nastala u njihovom vakumu. Naprotiv, radi se o tradiciji koja seže vjekovima u prošlost.

Veliki dio onoga što se danas misli o islamu potiče još iz srednjeg vijeka. Pojmovi koji se koriste možda zvuče savremeno, ali njihov sadržaj bio je i ostao srednjovjekovne prirode.

Ti korijeni sežu čak do sedmog vijeka, odnosno do prvog dodira između hrišćanstva i islama. 

Saraceni i ismailije: rano srednjovjekovno hrišćanstvo i islam

Suočeni s ogromnom vojnom, političkom, i vjerskom prijetnjom islama, srednjovjekovni hrišćanski autori su elaborirali poduži spisak polemika, apologija, i opovrgavanja, ne bi li spriječili duhovno otpadništvo svog stada. U tim spisima, miješaju se legenda i činjenica, mit i stvarnost. 

Hrišćanstvo na početku sukoba s islamom nije bilo poput bijele, neispisane strane, već je posjedovalo pozamašan i šarolik dijapazon sopstvenih interpretacija, simbola, i mitova. Svjesno ili nesvjesno, hrišćani su posegli za ovom nepreglednom zalihom ne bi li na odgovarajući način rasvijetlili fenomen islama, čak i prije nego što ga zaista upoznaju. 

Ranohrišćansko shvatanje islama određeno je teoretski i teološkim modelom koji predstavlja poziciju "drugoga" unutar hrišćanske teologije. 

U svojim oštrim sukobima s jeresima i paganizmom, hrišćanstvo je obrazovalo set pojmova i kategorija koji određuju vjersko "drugo". U sukobu s novonastalom islamskom prijetnjom, ono je prosto poseglo za ovim ranije formiranim teoretskim arsenalom.

Islam je raspoređen u već postojeće kategorije jevrejstva, paganizma i jeresi. Elementi koji se nisu uklapali u ovu pojednostavljenu šemu bivali su prosto ignorisani. 

Za srednjovjekovno hrišćanstvo, islam je bio mjesto presjeka sve tri navedene kategorije, "drugost" bez premca. Iskvareni judaizam, izvitopereno hrišćanstvo, i divlji prirodnjački paganizam, sve u jednom, i spoljni i unutrašnji neprijatelj. 

Turčin laje pred kapijom

Iako je najraniji dodir s islamom Evropa imala još u 7. i ranom 8. vijeku, kada je Pirinejsko poluostrvo u cjelosti osvojeno, muslimanska vjera je dublji trag u evropskoj svijesti počela da ostavlja tek od vremena prvih osmanskih pohoda ka centru starog kontinenta. 

U doba koje je bilo opterećeno vjerskom šizmom, sukobom između papista i reformista, islam je bio poželjan kao simbol za označavanje unutrašnjeg neprijatelja. 

Za reformiste, on je bio sinonim za moralno propadanje papizma: gordost, pohlepu, nasilje i žeđ za snagom i posjedovanjem. Isto tako, u cilju demonizovanja novih ideja svojih protivnika čija je popularnost naglo rasla, Rimokatolička crkva nije mogla da izmisli optužbu goru od muhamedanstva.

Muslimanski "Saracen" koji je progonio istočne hrišćane sada je zamijenjen "Turčinom" koji je zadao težak udarac hrišćanskoj samosvijesti zauzimanjem njenog najvećeg grada, Konstantinopolja, i slamanjem Vizantije.

Reformacija, koja je hrišćanstvo rasparčala u niz međusobno zavađenih grupacija, učinila je skoro nemogućim formiranje svijesti o "zajedničkom tijelu hrišćanstva". Vjerske podele toga doba podudarile su se s naizgled nezadrživim napredovanjem osmanskih armija. 

To je podstaklo proces samoispitivanja u hrišćanskom svijetu. Društva koja su se našla pod osmanskim nasrtajem počela su da se određuju u odnosu na neprijatelja kao neko ko baštini one vrijednosti koje se u humanističkim i književnim krugovima nazivaju "evropskim". 

Pišući početkom šesnaestog vijeka, Erazmo Roterdamski je pozivao "nacije Evrope", ne oslovljavajući ih više zajedničkim imeniteljem hrišćanskog, u krstaški pohod protiv Turaka. 


FOTO: (Wikipedia)

Sekularizovana teologija

Sve ovo dovelo je do preobražaja pojma Evrope od pukog geografskog do pojma kulturne identifikacije, zamjenjujući pojam "hrišćanskog" "evropskim", vjerskog sekularnim. 

Reformacija, koju možemo da smatramo za katalizatora stvaranja savremene Evrope, poslužila je i kao most za prenošenje srednjovjekovnih predstava o islamu do savremenog doba. 

Srednjovjekovna hrišćanska predstava islama kao devijantnog, nasilnog, razuzdanog, i jeretičkog sekularizovana je, lišena svog transcendentalnog karaktera i svedena u okvire savremene filozofije esencijalizma koja od tada pa do danas određuje zapadni diskurs o Islamu, barem u domenu menjstrima. Podudarnost između srednjovjekovnih i savremenih napisa o islamu je toliko velika i zapanjujuća, da se često možemo zapitati da li je ono što čitam napisano iz pera savremenog, ili srednjovjekovnog autora. 

Jednako je zapanjujuća podudarnost stavova o islamu kod današnjih liberala i konzervativaca, vjernika i ateista. Izvjesna ironija leži u činjenici da po pitanju Islama sve ostale ideološke podjele nestaju. 

Breme bijelog čovjeka

Kako je svijet ušao u novu eru imperijalizma u kojoj je Evropa započela svoje nemilosrdno političko, ekonomsko i vojno širenje, islam je postao predmet izučavanja Zapada kao njegovo negativno, suprotno određenje. 

Da bi se nametnula kao kulturno superiorna u odnosu na ostatak svijeta koji je pokoravala, Evropa je iz sebe izbacivala svaki sadržaj koji joj se činio nepoželjnim i devijantnim. 

Islam i muslimanska društva uopšte, esencijalizovani su u stalne jedinstvene i koherentne pojmove, shvatane kroz niz kontrasta i dihotomija. Tako je islam postao antiteza Zapadu, haotično carstvo bjesnećih instinkata, emotivnog naboja, iracionalnosti, i despotizma koji su predstavljali sve ono što je Evropi strano. 

Znanje se ne rađa u vakumu. Ono je i stvaralac i predmet stvaranja struktura i odnosa moći. 

Predstavljanje islamskog svijeta kao varvarskog neumitno vodi do logičkog zaključka da mu je potrebna spoljna intervencija snaga razuma i civilizovanosti ne bi li ostvario ma kakav red i stekao ma kakvu stabilnost. 

Miješanje u poslove onih koji nastanjuju tu mračnu sferu postojanja postaje ne samo legitimnog, već poželjno i benevolentno. 

Brutalna kolonizacija tuđih zemalja, etničko čišćenje njihovih stanovnika, uzurpacija i eksploatacija resursa, i uništavanje niza tradicionalnih institucija i domaćeg kulturnog nasljeđa prestali su da budu posmatrani kao gnusni zločini, dobivši predstavu plemenitog, jevanđeljskog, "civilizatorskog" "bremena bijelog čovjeka". 

Suprotno uvriježenom vjerovanju da je zapadna samosvest napustila medievalne predstave o "svetom", njen pogled na islam je ostao suštinski hrišćanski i srednjovjekovan. 

Sve što je sekularizacija postigla bilo je recikliranje divljih, neuhvatljivih pojmova "Saracena" i "Turaka" novim, profanim, modernim jezikom. 


FOTO: (AP)

Kriza identiteta

Različiti elementi predstave islama koji datiraju vijekovima unazad danas se prikazuju u bezbroj oblika. Negativne dogmatske predstave Saracena i Turaka se ponovo bude u jeku krize muslimanskog svijeta i nastanka terorističke prijetnje hranjene spoljnom vojnom intervencijom i unutrašnjim vjerskim sukobima. 

Predstava prijetećeg muslimanskog "drugog" budi se u vreme krize evropskog identiteta, nastale u svijetu koji se ubrzano mijenja seljenjem bogatstva ka istoku i opadanjem životnog standarda na zapadu. Riječ je o svijetu erodirajućih geografskih i kulturoloških granica uslijed globalizacije i masovne imigracije. 

Rast krajnje desnice u Evropi i SAD suštinski nije ništa drugo do simptom velikih tenzija koje nastaju u utrobi Zapada u jeku borbe da zadrži svoje mjesto u svijetu koji se mijenja iz dana u dan. 

Istina je da diskurs o "muslimanskoj prijetnji" govori više o samom Zapadu, njegovoj autopercepciji i položaju u svijetu, nego što govori o islamu i muslimanima.


(TBT)