GRAD STOLJEĆA: Kako je Beč svojim idejama oblikovao Zapad i svijet

16.01.2017. u 10:50

CIVILIZACIJA

Beč je kolijevka modernizma i fašizma, liberalizma i totalitarizma - strujanja koja su oblikovala dobar dio Zapadne misli i politike počela su u austrijskoj prijestonici i zauvijek su obilježena njenim intelektualnim šmekom


FOTO: Ilustracija (Pixabay)

Preko kamena kojim je popločan Bečki Mihaelerplac, svijet imperija, valcera, zulufa i brkova mrgodi se naspram savremenog doba psihoanalize, atonalne muzike i čisto izbrijanih lica. U jednom uglu leži monumentalni, neobarokni ulaz u palatu Hofburg, sjedište dinastije Habzburg,  a u drugom, Loshaus, pravilnih linija i glatkih fasada, jedna od prvih zgrada građenih u internacionalnom stilu. Ovaj nagovještaj modernizma, rađen po projektu Adolfa Losa, završen je 1911. godine, manje od 20 godina nakon završetka kupolom natkriljene palate prema kojoj je otvoren njegov ulaz. Ipak, ta dva zdanja oličavaju potpuno različita estetska načela, suprotstavljene poglede na stvarnost, da su se mnogi zaplitali može li društvo koje proizvodi takve opozite uopšte da opstane. Car Franc Jozef je navodno spuštao zavjese svojih odaja kako ne bi morao da posmatra novi svet koji se pomaljao na suprotnoj strani trga.

Skeptici su bili u pravu. Društvo "carstvujušće Vijene" nije moglo da opstane. Ipak, ideje i umjetnost koje je na svijet donio ovaj veoma plodan period bečke historije, u periodu između 1880. i 1920. godine opstao je, od modernističke arhitekture Losa, do simbolističkih platna Gustava Klimta, od Šoenbergove atonalne muzike i Mlerovog Šturm und Dranga, do filozofije Ludviga Vitgenštajna. Oni stanovnici Beča koji su izbjegli od nacizma održavali su zapadna društva tokom Hladnog rata, vaspostavljajući tradicije empiricizma i liberalne demokratije.

Bečki kvasac je nahranio tijesto čitave jedne revolucionarne generacije koja je bila u zamahu širom Evrope s kraja 19. vijeka, od Berlina do Londona. Bečko buntovništvo je bilo najintenzivnije i najšireg dometa. I izazvalo je najekstremnije reakcije. Tamo je Hitler, došavši iz austrijske provincije 1908. godine, počeo da razvija svoje teorije o rasi i moći. Tako je Beč postao kolijekva modernizma i fašizma, liberalizma i totalitarizma - strujanja koja su oblikovala dobar dio Zapadne misli i politike u periodu kada je sam Beč počeo da opada i urušava se, pa do današnjeg dana. Protekli vijek bio je vijek Beča.

Ono što je Beč iz vremena pre 1914. godine izdvajalo od drugih evropskih prijestolnica i davalo bečkoj školi poseban intelektualni šmek jeste činjenica da je riječ o imperijalnom gradu a ne pukoj nacionalnoj prijestolnici. Beč je bio sjedište Austro-Ugarske, carstva koje je obuhvatalo oko 53 miliona stanovnika i prostiralo se od Innsbrucka na zapadu, pa skoro do Crnog mora na istoku. Nakon 1867. carstvo je podijeljeno na dva konstitutivna dijela, Ugarsku kojom su iz Budimpešte dominirali Mađari i heterogenu, multietničku, višejezičnu polovinu kojom je vladao Beč. U skadu s svojim višenacionalnim sadržajem, ta polovina često nije bila nazivana austrijskim imenom, već kao Cislajtanija, po jednoj od pritoka Dunava.

Tokom druge polovine 19.vijeka, podanici Franja Jozefa su se sa svih strana slijevali u glavni grad: Italijani, Slovaci, Poljaci, Slovenci, Moravci, Nemci, i posebno Česi. Do 1910. godine, Beč je narastao na 2 miliona stanovnika, što ga je u tom času činilo šestim po veličini gradom u svijetu. Bogatstva koja je proizvodilo rapidno industrijalizujuće carstvo, a koja su često bila u rukama jevrejskih ili porodica jevrejskog porekla, poput Vitgenštajnovih i Efrusijevih, preoblikovala su gradsku panoramu. Njihove ogromne palate su krasile ulicu Ringstrasse, najotmjeniji gradski bulevar. Do 1914. godine, Jevreji su narasli na čitavih 5% stanovništva Cislajtanije. Iako nisu uživali prava nacionalne i jezičke zajednice, bila su im dostupna sva građanska prava. Prema pisanju Karla Šroskea, najvećeg istoričara pomenutog perioda, oni su postali "nadnacionalni ljudi u jednoj multinacionalnoj državi, narod koji je ponunio upražnjeno mjesto negdašnje aristokratije, a njihovo bogatstvo je raslo i opadalo u skladu s kretanjima liberalne, kozmopolitske države." 

Beč je okupljao mješavinu različitih klasa i narodnosti, sudbina i pogleda na svet. Naručite bečku kafu u jednoj od savremenih gradskih kafeterija, predlaže Stiven Beler, hroničar Austrije, pomješajte vrelo mlijeko s gorkim napitkom, i kultura "carske Vijene" će vam se predočiti, rastvaranjem različitog u cilju stvaranje nečeg novog. Bečka kulturna elita je ohrabrivala intelektualne sukobe u cilju stvaranja novih vrijednosti. "Bilo je sjemenki u vazduhu", kako je pisac Štefan Cvajg čudnovato zapazio. 

U tom kotlu jezika i naroda, uloge polova su se redefinisale budući da su bečki intelektualni napori bili usmjereni ka cilju pronalaženja univerzalnih vidova sporazumevanja i pravog čovječjeg lika skrivenog iza fasade društvenih konvencija. Iz toga su nastale neki od najplodnijih intelektualnih pravaca 20. vijeka, kao i mnogi od njihovih često veoma ekscentričnih nosilaca. Među njima je najpoznatiji Sigmund Freud, otac psihoanalize koji je ovu disciplinu razvio u cilju izučavanja arhetipova nesvjesnog.


FOTO: Ilustracija (Pixabay)

Djelo “Tractatus Logico-Philosophicus” Ludviga Vitgenštajna do danas ostaje jedan od najpoznatijih tekstova Bečke filozofije. Pionirski logički pozitivizam Bečkog kruga kojim su dominirali Moric Šlik i Rudolf Karnap (obojica pridošli iz Njemačke) verovatno je jedan od najvećih uticaja na savremenu analitičku filozofiju sa njenim snažnim scijentističkim afinitetima. Najostvareniji pripadnik ovog kružoka je Oto Nojrat. Povrh svog filozofskog pisanja, on je načinio revoluciju na polju prenošenja znanja novim vidovima pojednostavljivanja informacija uz pomoć grafičkih piktograma: načiniti znanje opštedostupnim znači načiniti ga demokratskim. U njegovim "Izotopima" se nalazi korijen raznih vidova vizuelizacije podataka koji su danas u upotrebi.

Bečka škola je otvorila i nova polja istraživanja, među njima i famozni seksualni odnos. Frojdu je u tome prethodio Rihard Kraf Ebing koji je studirao u Gracu prije doslaska u Beč gde će 1886. objaviti djelo “Psychopathia Sexualis”, prvi pokušaj primene rigorozne naučne metodologije na polju proučavanja seksualnosti. Sudske presude je koristio u proučavanju fenomena homoseksualnosti i biseksualnosti. Njegova djela su popularizovala pojmove sadizma i mazohizma.

Djelimično je i sam car doprinjeo otvaranju Beča ka modernim senzibilitetima. Iako veoma konzervativnog ukusa, Franc Jozef je imao dužnost prema svim narodima svog carstva, nastojeći da im garantuje slobodu kretanja, vjeroispovesti, i slobode štampe, a u skladu s liberalnim ustavom donijetim 1867. godine. Prema tome, najokorjelija evropska monarhija je često podržavala najavangardniju umjetnost toga vremena, poput pokreta Bečkog secesionizma iz 1897. godine, nastojeći da univerzalnim jezikom umetnosti i nauke poveže svoje carstvo. Pripadnici ovog pokreta su osmišljavali izgled državnih poštanskih markica i novčanica nacionalne valute. Car je možda zastorima sklanjao pogled sa Loshausa, ali je dozvolio da isti bude izgrađen.

ANŠLUS I GODINE KOJE SU USLEDILE

Tenzije i sukobi koji su bili vrlo plodonosni za kulturni život Beča pokazali su se pogubnim za carstvo u cjelini. Napadnuto snagama rastućih nacionalizama, prije svega pangermanskim, kosmopolitko društvo je počelo da se urušava. Priliv novog stanovništva u prestonicu je izazvao snažnu reakciju među pripadnicima njemačke radničke klase; češki imigranti su bili naročito voljni da rade za manje para u lošijim uslovima. U isto vrijeme češki, srpski i drugi nacionalisti su sve snažnije i istrajnije agitirali za nezavisnost svojih naroda. 

Jevreji, kao nadnacionalan narod u jednoj multietničkoj državi, lako su postali meta svakog nacionalističkog neprijatelja carstva. Georg Šoenerer, sin uspješnog bečkog industrijalca, bio je prvi koji je pretvorio anti-semitizam u politički program, nastojeći da se obračuna sa "krvoločnim vampirima" koji "kucaju na uske prozore kuća njemačkih radnika i zemljoradnika." Nezaposlenost, rastuće cijene i nedostatak stambenog prostora u Beču izazivali su bijes mnogih Nijemaca u periodu nakon 1900. godine, što je dovelo do nereda i učestalih napada na pripadnike drugih naroda. Karl Luege je usmjerio Šoenererov anti-semitizam u politički pokret, vodeći kampanju za gradonačelnika pod sloganom "Beč je njemački i mora ostati Njemački". Njegovo eksplicitno odbacivanje multietničkog karkatera Beča dovelo ga je u neposredni sukob s carem. Iako je osvojio potrebnu većinu u gradskom veću na izborima 1895. Franc Jozef je odbijao da mu odobri imenovanje zbog anti-semitskih stavova. Nakon dvije godine otpora, car se povinovao pritisku javnosti što je Lugera dovelo na mjesto gradonačelnika koje će držati do 1910. godine. 

To je, suštinski, označilo početak kraja liberalnog Beča. Nakon svršetka rata i sloma monarhije, naišao je kratak period procvata progresivne socijal-demokratije, poznat pod nazivom "Crveni Beč". No, kako je vrijeme prolazilo tako su konzervativne provincije uspostavljale sve čvršću kontrolu nad političkim životom okrnjene Austrije. Godine 1933. Engelbert Dolfus se dokopao vlasti u ime ideologije austrofašizma, što je popločalo put dolasku nacizma Anšlusom 1938. Hitler je bio pod temeljnim uticajem Šoenerera i naročito Luegera. Rado je prihvatio sve žalbe svojih prethodnika usmjerene na Jevreje i fenomen rasnog miješanja. Bečke građane je nazivao odbojnom ruljom. Tako je liberalni Beč proizveo i vlastiti opozit: militantni nacionalizam i anti-semitizam. U međuratnom periodu, ove snage su postepeno ovladale Austrijom što je dovelo do velikog egzodusa njenih elita. Jedan od posljednjih koji je pobjegao 1938. godine bio je Sigmund Frojd. 

Većina izgnanika otišla je u Britaniju i Ameriku, gdje su najčešće nailazili na topao prijem. Njihov najznačajniji doprinos Zapadu bio je primjena savremenog "scijentističkog" metoda u poljima koja su do tada bila prepuštena teoretisanju amatera ili pak bila potpuno zanemarena. Rezultat ovoga je preobražaj mnogih aspekata savremenog života.

Bečki intelektualci su bili ubjedljiviji od svoje konkurencije.

Uzmimo primer Šarlote Bueler, pionirke dječje psihologije. Ona je rođena u Berlinu, od roditelja Jevreja, ali se preselila u Beč, zajedno sa svojim mužem Karlom 1922. godine. Na bečkom univerzitetu, mukotrpnim neposrednim posmatranjem, Buelerovi su razvili svoje uticajne tehnike testiranja odgovora: načina na koji se formira dječji razvoj, postepenim ispunjavanjem sve složenijih zadataka. Ovakvi testovi se u svojoj suštini koriste do današnjeg dana.

Često su bečki akademci pravili skokove prijenosom znanja između različitih naučnih disciplina, potuno indiferentni prema stegama savremene naučne zajednice. U Americi je nekolicina Frojdovih učenika iskoristila psihoanalitičke alate kako bi revolucionizovala pristup savremenom vođenju velikih biznisa. Ernest Dihter, autor "Strategije želje", preobrazio je sudbine mnogih kompanija marketingom koji je doticao podsvijest potencijalnih kupaca, odnosno korisnika usluga.


FOTO: Ilustracija (Pixabay)

HODOČASNICI NA PLANINI

Na polju političke ekonomije, čuvena "Austrijska škola" koju su činili ljudi poput Jozefa Šumpetera, Ludviga fon Mizesa i Fridriha Hajeka snažno je uticala na oživljavanje liberalizma i konzervativizma na Zapadu u periodu poslije Drugog svjetskog rata. Sva trojica predstavljaju kvintesencijalne proizvode Beča iz poznog habzburškog vremena. Rođeni su u različitim dijelovima carstva: Mizes, kao Jevrejin, od roditelja iz Galicije, Šumpeter, katolički Nijemac iz Moravske, i Hajek, rođen u samom Beču. Iako različitog porekla, školovani su u istim liberalnim disciplinama.

Fon Mizes i Hajek, jedan od njegovih učenika, među prvima su primjetili da se liberalizam u međuratnoj Evropi povlači pred nasrtajem kolektivizma i totalitarizma kako s ljevice, tako i s desnice. Svoje živote su posvetili zaustavljanju i preusmjeravanju takvih kretanja. Hajek je, kao najbolji od bečkih intelektualaca, spajao tehničku stručnost na polju ekonomije s širokim intereosvanjem za druga polja, poput prava i sociologije. Njegov najveći doprinos leži u ponovnom uspostavljanju intelektualne rigidnosti u ekonomskoj školi slobodnog tržišta, dokazujući da socijalistička ekonomija ne može da funkcioniše ni u teoriji, a kamoli u praksi.

Međutim, Hajek nije bio suvoparni teoretičar. On je bio i sjajan šoumen liberalnog pokreta. Emigrirajući u Britaniju 1931. godine, napisao je prvi poklič liberalnog otpora, svojevrstan poziv na oružje liberalima u delu "Put u ropstvo", koje je objavio 1944. godine. Ovo djelo, na provokativan način je posvetio "socijalistima svih partija" implicirajući da je nakon Drugog svjetskog rata svaka britanska partija, pa i vladajuća Čerčilova konzervativna stranka odlutala u pravcu kolektivizma.

Organizujući otpor ovim trendovima, 1947. godine osnovao je društvo Mon Pelerin. Nazvano po švajcarskoj planini na kojoj je održan njegov prvi sastanak, MPS je bio Hajekov kružok liberalizma. Na taj način je okupio veliki broj bečkih liberala u rasijanju, među njima i Karla Popera, koji je upravo tada objavio djelo pod naslovom "Otvoreno društvo i njegovi neprijatelji". U narednim decenijama iz ovog društva se rodio niz tink-tenkova širom svijeta, posvećenih promociji ideje liberalizma Austrijske škole. Njihovim sastancima često su prisustvovali i uticajni političari. Iz Čikaške škole, vremenom su ponikli lideri poput Margaret Tačer i Ronalda Regana. 

Konsenzus uspostavljen na principima slobodnog tržišta i demokratije decenijama ostaje netaknut, djelom zahvaljujući pređašnjim intelektualnim naporima Bečlija Franca Jozefa. To daje i odgovor na pitanje o njihovom uticaju na Zapadu. Bečka škola je pojedinačno iskustvo savljala ispred apstrakcije klasa, rasa i nacionalnosti kakve su zastupali njeni protivnici. Tako su empirijska istraživanja bečkih intelektualaca radila s "krivim drvetom čovečanstva", kakvim ga je nazvao Imanuel Kant, radije nego da pokušaju da ga isprave, kao što su nastojali marksisti, fašisti i drugi.

Iz navedenih razloga, Bečlije su zvučali ubedljivije od svojih konkurenata. Osim toga, ovi pojedinci su učestvovali u obračunu između Zapada i Sovjetskog Saveza tokom Hladnog rata. Bečki emigranti su brusili načela liberalne demokratije u vrijeme kada je zapadna omladina bivala sklona modernijim principima koji su dolazili s ljevice. Njihovi anglosaksonski obožavaoci su im obezbijedili položaje na univerzitetima. Bečki emigranti su ubedljivije branili slobodarska načela budući da su sami bili izloženi životu pod vlaću totalitarnog neprijatelja. 

Međutim, sloboda za koju su se oni zalagali nosila je sobom i cijenu: samoizražavanje je moralo da bude propraćeno intelektualnim rigorom i samodisciplinom. Čak je iza neke od njih samih to breme bilo teško ponijeti. Mnogi bečki omladinci, uključujući i trojicu braće Ludviga Vitgenštajna, izvršili su samoubistvo. Ako su prošlogodišnji izbori ikakav vodič, oni nam govore da su savremeni politički demagozi zadovoljni ogratanjem svog nastupa u plašt slobode, ali bez ikakve kontrole i samodiscipline. Vijek Beča je došao svom kraju. Njegovo nasljeđe polako blijedi.


(TBT, Economist Magazine)