VESTFALSKI MIT Axworthy/Milton: Vestfalija nije stvorila sekularni poredak

25.12.2016. u 03:08

POLEMIKA

Neki mitovi umiru teško, a ideja da je Vestfalski mir, koji je okončao 30-godišnji rat 1648., uspostavio sistem punog suvereniteta vladarima Svetog Rimskog Carstva u evropskim silama je postojana. Selim Sazak ponavlja ovu grešku u njegovoj nedavnoj kritici našeg članka o Vestfalskom miru za FA.

 

FOTO: (Wikipedia)

Neki mitovi umiru teško, a ideja da je Vestfalski mir, koji je okončao 30-godišnji rat 1648., uspostavio sistem punog suvereniteta vladarima Svetog Rimskog Carstva u evropskim silama je postojana. Selim Sazak ponavlja ovu grešku u njegovoj nedavnoj kritici našeg članka o Vestfalskom miru za FA.

U tom smo članku napisali:

Za sporazum iz 1648. uvriježeno se vjeruje da je uveo moderni sistem suverenih nezavisnih nacionalnih država u Evropi (koji se često naziva Vestfalskim sistemom). Kad je koncept kasnije primijenjen na Bliski istok nakon pada Osmanskog carstva, zapravo je većim dijelom doprinio trenutnoj disfunkciji regije... Ali u stvarnosti, Vestfalski sporazum... uspostavio je sistem ograničenog suvereniteta brojnim državama Svetog Rimskog Carstva...

Sazak ignorira suštinsku razliku između potpunog suvereniteta mnogih evropskih sila (koje su postojale mnogo prije 1648.) i ograničenog kvazisuvereniteta njemačkih imperijalnih država koji je zapravo oslabljen a ne pojačan u Vestfaliji, barem što se tiče konfesija. On pretpostavlja da „mirovni sporazum, posmatran za sebe, nije donio mir“. Ali jeste – nastavila se rasprava kroz pregovore i završila tek kad je sporazum potpisan. Sazak tvrdi da je mir došao kroz četiri navodne prethodne dinamike – „dinamiku koja je omogućila da mehanizam mirovnog sporazuma djeluje: sekularizacija politike, homogenizacija nacionalnih država, internalizacija razlika i eksternalizacija sukoba.“

Ali Vestfalija nije stvorila sekularni poredak, a sekularni poredak nije prethodio sporazumu. Vestfalija je eksplicitno bila kršćanski mir, koji je dodatno utisnuo poboljšan, obostrano prihvatljiv konfesionalni balans na imperijalni ustav, budući da se radilo o kompromisnom dogovoru koji je regulirao odnose između katolika, luterana i kalvinista u detaljno definiranom setu zakona o konfesiji.

Sazakova procjena onoga što naziva „homogenizacijom države“ je slično obmanjujuća. Uprkos pokoljima – kroz koje tvrdi da su „'drugačiji'... ubijani do zadnjeg“ – nije bilo sveobuhvatnog konfesionalnog čišćenja u većini teritorija i država. Zaista, Vestfalski mir se uglavnom odnosio na bolje upravljanje međureligijskog suživota, a ni najmanje nije rezultat nove homogenizacije. Ovo je također bio slučaj van Njemačke. U Francuskoj, Nantski edikt je dodijelio osnovna prava protestantima i pobrinuo se za njihovu egzistenciju unutar većinski katoličke monarhije između 1598. i 1685., i čak nakon opoziva edikta i progona većine hugenota, dovoljno njih je ostalo pripremiti veliki ustanak od 1702. do 1710.  Većina njemačkih vladara nije bila u mogućnosti „odvojiti ekskluzivnu teritorijalnu jurisdikciju“, kako Sazak tvrdi, zbog preklapanja mreže legalnih režima carstva, a ni najmanje zbog kontinuirane posmatračke uloge imperijalnih tribunala i cara. Također se konfesija većine populacije nije nužno podudarala s konfesijom vladara u mnogim njemačkim teritorijama, naročito nakon njihove smjene ili promjene dinastija u takvim pokrajinama poput Brandenburga 1613., Falačke 1685. i Saksonije 1697.

Sazakova tvrdnja da je „internalizacija razlika“ i „eksternalizacija sukoba“ koja je prethodila Vestfalskom miru slično je neuvjerljiva, ne zato jer su se veći građanski ratovi i ustanci nastavili u 17. stoljeću, poput Fronde u Francuskoj, građanskog rata u Engleskoj, ustanaka u Kataloniji i Portugalu, i naravno, 30-godišnjeg rata u Svetom Rimskom Carstvu. Sazak navodi da je nasilna unutrašnja „homogenizacija“ bila preduvjet za stabilan i miran poredak evropskih država koje su zatim izvezle svoje konflikte u kolonijalne arene. Ovo je prosto netačno, jer su se evropski međudržavni konflikt i rivalstvo nastavili: prvenstveno u Niskim zemljama, Njemačkoj i Italiji.

Opće nepovjerenje prema spremnim evropskim modelima suverenih nacionalnih država je sigurno shvatljivo, i može biti logično, ali ono nije razlog da se odbiju ideje potekle od Vestfalije, poput pravnih mehanizama za rješavanje sporova i vanjske podrške koja pomaže ispunjavanje uvjeta sporazuma, detaljno objašnjenih u našem originalnom članku.

Bilo bi nepromišljeno tvrditi da će rješenje inspirirano Vesftalijom funkcionirati na Bliskom istoku, ali rijetki će se protiviti novim idejama. Potencijalna vrijednost širokog vestfalskog pristupa, koji je stvorio sistem kolektivne sigurnosti (radije nego usku primjenu određenih članova sporazuma), jasna je u svjetlu analogne prirode sukoba u oba slučaja i činjenice da su sporazumi iz 1648. uspješno okončali izrazito kompleksno isprepletenu mrežu sukoba. Ali da bi se donijela procjena da li bi takav pristup mogao funkcionirati, od ključne je važnosti imati tačnije i povijesno potkovano poimanje stvarne naravi sporazuma iz 1648. i njegovog ranog modernog evropskog konteksta – onog koji izbjegava prostu konceptualizaciju.


(TBT, FA, Michael Axworthy and Patrick Milton)